Гендер тенглиги жамиятда тинчлик ва ҳамжиҳатликни таъминлаш ҳамда инсон салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқаришда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Мамлакатимиз мустақиллик йилларида бу соҳада қандай натижаларга эришди?
Бу ҳақда Барқарор ривожланиш маркази эксперти Шаҳзода Раҳимова сўзлаб берди:
— Мустақилликнинг 35 йили — айрим қарорларни эмас, балки жамиятда рўй берган чуқур ўзгаришларни баҳолаш учун етарли тарихий даврдир. Ушбу трансформациянинг энг кўзга ташланадиган йўналишларидан бири хотин-қизларга нисбатан давлат сиёсати бўлди.
Мустақиллик йилларида фақат қонунчилик ўзгаргани йўқ. Давлат сиёсатининг фалсафаси ҳам босқичма-босқич ўзгарди: хотин-қизларни асосан ижтимоий ҳимоя қилиш ва оналикни қўллаб-қувватлашдан таълим олиш, касбий камол топиш, иқтисодий мустақиллик ва хотин-қизларнинг қарор қабул қилишда иштирок этиши учун шароит яратишга ўтилди. Эҳтимол, айнан шу ўтиш замонавий Ўзбекистондаги гендер эволюциясининг асосий мазмунини ташкил этади.
Бугунги кунда гендер тенглиги масаласини фақат ижтимоий ёки демографик муаммо сифатида кўриб бўлмайди. Хотин-қизларнинг иқтисодиёт, фан, тадбиркорлик ва давлат бошқарувидаги иштироки инсон капитали сифати, меҳнат унумдорлиги, инновацион тараққиёт ва жамият барқарорлиги билан бевосита боғлиқ. Шу боис Барқарор ривожланиш мақсади — гендер тенглигининг амалга оширилиши мамлакат ижтимоий-иқтисодий тараққиётининг кенгроқ кун тартиби таркибига кирмоқда.
Ўзбекистоннинг гендер сиёсати мустақиллик йилларида бир неча босқични босиб ўтди. 1990-йиллар ва 2000-йиллар бошида оила, оналик ва болаликни ижтимоий ҳимоя қилиш, ўтиш даври шароитида ижтимоий барқарорликни сақлаш объектив равишда асосий устуворлик бўлиб қолди. Меъёрий база шакллантирилди, хотин-қизларни давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг асосий йўналишлари белгиланди.
2000–2016-йилларда хотин-қизларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий ҳамда институционал базаси босқичма-босқич ривожланди, бироқ уларнинг таълим, бандлик, иқтисодий фаоллик ва давлат бошқаруви соҳаларидаги имкониятлари кенгайишини чеклаб турган бир қатор тизимли тўсиқлар сақланиб қолди. Олий таълимга ҳамда айрим касбларга чекланган кириш имконияти, шунингдек, хотин-қизларнинг раҳбарлик лавозимларидаги нисбатан паст вакиллиги уларнинг инсон ва касбий салоҳияти тўлиқроқ намоён бўлишига тўсқинлик қилувчи жиддий омиллар бўлиб қолди.
2017-йилга келиб аҳолининг олий таълим билан қамрови 9 фоиз атрофида эди, олий таълим тизимида таҳсил олаётганлар орасида хотин-қизларнинг улуши эса 40 фоиздан паст бўлиб қолаётган эди. Маиший зўравонликнинг олдини олиш ва ундан ҳимоя қилиш масалалари ҳам давлат сиёсатининг мустақил ва комплекс тартибга солинадиган йўналиши сифатида ҳали шаклланмаган эди. Ушбу омиллар биргаликда тенг ҳуқуқларнинг расмий мустаҳкамланиши билан хотин-қизларнинг жамият ҳаётининг турли соҳаларидаги реал имкониятлари ўртасида тафовут сақланиб қолганидан далолат берарди.
Сифат жиҳатидан бурилиш 2017-йилдан кейин бошланди. Айнан шу даврда гендер сиёсати тизимли тус ола бошлади: ижтимоий қўллаб-қувватлаш билан бир қаторда тенг имкониятлар, бандлик, таълим, тадбиркорлик, сиёсий иштирок ва зўравонликдан ҳимоя масалалари биринчи ўринга чиқди.
Асосий натижалардан бири яхлит ҳуқуқий базанинг шакллантирилиши бўлди. Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Конституциясида хотин-қизлар ва эркаклар тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятларга эга экани, давлат эса уларнинг ҳуқуқ ва имкониятлари тенглигини ҳаётнинг турли соҳаларида таъминлаши мустаҳкамлаб қўйилган.
«Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ва имкониятлар кафолатлари тўғрисида» ҳамда «Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунларнинг қабул қилиниши муҳим аҳамиятга эга бўлди. Сўнгги йиллардаги сифат ўзгаришлари халқаро баҳоларда ҳам акс этди. Жаҳон банкининг Women, Business and the Law 2026 рейтинги бу жиҳатдан кўрсаткичлидир: Ўзбекистон унда 190 мамлакат орасида 48-ўринга кўтарилди ва ислоҳотлар суръати бўйича энг яхши бешликка кирди, ҳаракатланиш эркинлиги, никоҳ, меҳнатга ҳақ тўлаш, болаларга ғамхўрлик ва активларга эгалик қилиш йўналишлари бўйича энг юқори балларни олди.
Бу рақамлар аввало шунинг учун аҳамиятлики, улар гендер сиёсатининг навбатдаги босқичи энди янги меъёрларни қабул қилиш билан эмас, балки уларнинг тўлиқ амалга оширилишини таъминлаш билан боғлиқ эканини кўрсатади. Бошқача айтганда, тенглик фақат қонун матнида эмас, меҳнат бозорида, тадбиркорликда, таълим тизимида ва кундалик ҳаётда ҳам ишлаши керак.
Ижобий динамика барқарор ривожланиш бўйича халқаро баҳоларда ҳам кузатилмоқда. Sustainable Development Report 2026 ҳисоботида Ўзбекистон Барқарор ривожланиш мақсадлари бўйича умумий рейтингда 169 мамлакат орасида 65-ўринни эгаллади ва 73,0 балл тўплади. Барқарор ривожланиш мақсадларининг 5-мақсади — «Гендер тенглиги» доирасида, хусусан, хотин-қизларнинг парламентдаги вакиллиги, хотин-қизлар ва эркаклар таълими давомийлигининг нисбати, хотин-қизларнинг ишчи кучидаги иштироки ҳамда оилани режалаштириш хизматларининг қулайлиги баҳоланади.
Хотин-қизларнинг иқтисодий фаоллиги алоҳида эътиборга лойиқ: Ўзбекистонда у эркаклар орасидаги тегишли даражанинг 55,7 фоизини ташкил этади. Бир томондан, бу сезиларли тараққиётдан далолат берса, иккинчи томондан, айнан иқтисодий фаоллик кейинги ўсиш учун энг муҳим йўналишлардан бири бўлиб қолаётганини кўрсатади.
Сўнгги йиллардаги энг кўзга ташланадиган ўзгаришлардан бири хотин-қизларнинг олий таълимга кириш имконияти кенгайгани бўлди. Бугунги кунда Ўзбекистон олий таълим муассасаларидаги талаба қизлар сони 904 мингдан ошди, бу умумий талабалар сонининг 54 фоизини ташкил этади.
Бу натижа нафақат олий таълим тизимининг умумий кенгайиши, балки мақсадли давлат қўллаб-қувватлаш чоралари билан ҳам боғлиқ. Хусусан, кам таъминланган оилалардан чиққан қизлар учун таълим грантлари сони кўпайтирилмоқда, меҳнат стажига эга бўлган, бироқ илгари олий маълумот ҳақидаги дипломни олмаган хотин-қизлар учун олий таълим олиш имкониятлари кенгайтирилмоқда.
Хотин-қизларнинг магистратурадаги таҳсилини давлат ҳисобидан тўлаш тўғрисидаги қарор алоҳида аҳамиятга эга бўлди. Бундай ёндашув ижтимоий сиёсат мантиғининг ўзгараётганини кўрсатади: давлат кўмаги аста-секин нафақат ижтимоий ҳимоя воситаси, балки аёлнинг касбий ва интеллектуал капиталига қилинадиган сармояга айланмоқда.
Хотин-қизларнинг таълим олиш имкониятлари кенгайиши илмий соҳада ҳам босқичма-босқич акс этмоқда. 2026-йилда эълон қилинган маълумотларга кўра, стажёр-тадқиқотчилар ва докторантларнинг 61 фоизини хотин-қизлар ташкил этади. Бундан ташқари, сўнгги етти йилда 5,2 мингдан ортиқ аёл PhD ва DSc илмий даражаларини олди.
Бу аллақачон сифат жиҳатидан бошқача даражадаги иштирокдир. Аёл энди фақат таълим хизматини олувчи эмас, балки мамлакатнинг илмий ва технологик салоҳиятини шакллантиришда иштирок этувчи шахсга айланмоқда.
Шу билан бирга, таълим ва фан тизими олдида янги вазифа — миқдорий ўсишдан сифатли вакилликка ўтишни таъминлаш вазифаси турибди: хотин-қизларнинг муҳандислик, технологик ва рақамли йўналишлардаги иштирокини кенгайтириш, уларнинг илмий жамоаларга раҳбарлик қилишдаги ва йирик тадқиқот лойиҳаларидаги иштирокини ошириш лозим.
Хотин-қизларнинг давлат бошқаруви ва қарор қабул қилиш тизимидаги роли ҳам ўзгармоқда. 2024-йилги парламент сайловларидан сўнг хотин-қизлар Қонунчилик палатасида ўринларнинг 38 фоизини эгаллади, Сенатда эса уларнинг улуши 27 фоизни ташкил этади. Давлат бошқарувида хотин-қизларнинг улуши 35 фоиз атрофига, тадбиркорликда эса 45 фоиз атрофига етди.
Таълим ва сиёсий тараққиётнинг мантиқий давоми иқтисодий мустақиллик бўлмоқда. 2026-йилда 1,5 миллион аёлнинг даромад олишини таъминлаш, шу жумладан 400 минг аёлни тадбиркорликка жалб этиш вазифаси қўйилган. Бу мақсадларга 25 триллион сўмдан ортиқ маблағ йўналтириш, «Hamroh» дастури доирасида эса 3 минг аёл бизнес-лойиҳасини тахминан 1 триллион сўм миқдорида молиялаштириш режалаштирилган.
Ёзиб олди: Назокат Усманова, UzA мухбири
Шаҳзода Раҳимова Барқарор ривожланиш маркази — эксперт