ПАРАНС ТИЗИМИ: ТАБИИЙ ҚУЁШ НУРИНИ БИНОЛАРГА ОЛИБ КИРИШ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ЎЗБЕКИСТОН УЧУН ИМКОНИЯТЛАР
Бугунги кунда дунё аҳолисининг 55 фоизидан ортиғи шаҳарларда яшамоқда ва 2050 йилга бориб бу кўрсаткич 68 фоизга етиши кутилмоқда. Шу билан бирга, замонавий инсон ўзининг уйғоқ вақтининг 90 фоизини бино ичкарисида ўтказади. Ана шу ҳолат инсон соғлиғи, унумдорлиги ва турмуш сифатига бевосита таъсир этувчи муҳим омил — табиий ёруғликка бўлган эҳтиёжни тобора муҳим масалага айлантирмоқда. Сунъий ёруғлик манбалари одамларни кун давомида қуёш нурининг тўлиқ спектридан маҳрум этади, бу эса организмнинг тахминан 24 соатлик даврийлик билан ишлайдиган ички биологик соат бузилишига, мелатонин ва кортизол гормонлари ишлаб чиқаришининг издан чиқишига ҳамда саломатлик билан боғлиқ турли муаммоларга олиб келади. Дунё миқёсида табиий ёруғликни бинолар ичкарисига олиб кириш технологиялари кескин ривожланиш сари йўл олди. Бу соҳада пайдо бўлган энг инновацион ечимлардан бири — Паранс (Parans) оптик толали қуёш ёруғлиги тизими бўлиб, у бугун жаҳоннинг ўнлаб мамлакатларида муваффақиятли қўлланилмоқда ва энергия тежамкорлиги, инсон фаровонлиги ва барқарор ривожланиш мақсадларига хизмат қилмоқда.
ПАРАНС ТИЗИМИНИНГ ТЕХНИК ТУЗИЛМАСИ ВА ИШЛАШ ПРИНЦИПИ
Паранс тизими — Паранс Солар Лайтинг компанияси томонидан 2003 йилда ишлаб чиқилган ва 2004 йилдан бошлаб тижорат миқёсида фаолият юритаётган инновация ҳисобланади. Бу технологияни яратишда Швециянинг Гётеборг шаҳрида жойлашган нуфузли Чалмерс технология университети (Chalmers University of Technology) билан кенг кўламли илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган. Тизимнинг ғояси содда: қуёш нурини бино ташқарисига / том қисмига ўрнатилган коллектор орқали йиғиш ва уни оптик толали кабеллар воситасида бинонинг энг ичкари хоналарига, ҳатто ер ости қаватларига ҳам етказиш.
Тизимнинг асосий таркибий қисмлари уч элементдан иборат. Биринчиси — том ёки деворга ўрнатиладиган қуёш коллектори. Тўртинчи авлод СП4 (SP4) модели бир квадрат метрлик юза бўлиб, ундаги юзлаб Фреснель линзалари (Fresnel lenses) патентланган конструкция ёрдамида ҳар бир қуёш нурини алоҳида оптик толага йўналтиради. Коллектор фотодатчик ва микропроцессор ёрдамида қуёшнинг кун бўйи ҳаракатини автоматик равишда кузатиб боради. Бу жиҳатдан Паранс коллекторлари айнан қуёш нури сари бурилиб ўсадиган кунгабоқарга монанд иш тутади: бу трекинг жараёни атиги 2 ватт электр энергиясини сарф этади — бу ўта сезиларсиз қувват ҳисобланади.
Иккинчиси — оптик толали кабеллар. Ҳар бир линза нурни диаметри 0,75 миллиметрга баробар бўлган ингичка оптик толага йўналтиради. Бир неча тола бир-бирига бириктирилиб, якка кабель ҳосил қилади. Паранс тизимининг энг сўнгги авлоди — PLT6 модели — ана шу нозик, эгилувчан кабеллар орқали қуёш нурини 300 метргача узунликка узатишга қодир. Кабеллар деворлар ичидан, шипларнинг ёнма-ён бўшлиқларидан ва бошқа конструктив элементлар орасидан осонликча ўтказилиши мумкин. Уларнинг эгилиш радиуси 50 миллиметрга қадар кичик бўлиши мумкин, бу эса монтажнинг ниҳоятда осон кечишини таъминлайди.
Учинчиси — ёруғлик тарқаткичлар (luminaries) кабеллар орқали юборилган табиий қуёш нурини хонанинг исталган нуқтасига чиройли ва текис тарзда тарқалишида ёрдам беради. Тизим ёруғликнинг тўлиқ спектрини — ультрабинафша, кўринувчи ва инфрақизил нурларни сақлаб қолади. Бу жиҳатдан Паранс ёруғлиги LED ёки люминесцент лампалардан тубдан фарқ қилади: у ҳеч қандай сунъий синтез ёки трансформациясиз тоза, ҳақиқий қуёш нуридир.
ПАРАНС ТИЗИМИ ЖАҲОНДА ҚАЙСИ МАМЛАКАТЛАРДА ҚЎЛЛАНИЛМОҚДА?
Паранс тизими бугунги кунда дунёнинг бир қатор мамлакатларида кенг жорий этилмоқда. Тизим энг аввал Швецияда — ватанида — 2004 йилда тижорат муомаласига киритилди ва у ерда кенг оммалашди. Швецияда Стокгольм студентлар уйи Фрескати (Frescati) — экологик Швеция Кумуш сертификатига сазовор бўлган яшил бино — Паранс тизимини жорий этди. Тизим ўрнатилган ушбу бинода муҳандислар Паранс ечимини асослаб шуни таъкидлади: "Биз ёруғликни бинонинг чуқур қисмига олиб кириш учун Паранс ёруғлигини танладик, чунки бино яшил кўринишга эга ва бу инновацион ечим унга мос эди". Жаҳон миқёсида компания вакиллари ва дистрибьюторлари мавжуд мамлакатлар рўйхатига АҚШ, Канада, Испания, Буюк Британия, Швейцария, Хитой, Греция, Италия, Нидерландия, Польша ва Жанубий Корея киради. Мексика, Словения, Хорватия, Покистон, Мальта ва Малайзия бозорларида ҳам тизим тарқатилмоқда.
Паранс қўлланилаётган соҳалар ниҳоятда кенг: офис бинолари, таълим муассасалари (мактаблар, университетлар), тиббиёт муассасалари (касалхоналар, тиббий марказлар), савдо марказлари, музейлар, галереялар, ер ости метро станциялари, спорт заллари ва хонадонлар. Тизим айниқса деразаси йўқ ёки ёруғлик кам тушадиган зинапоялар, йўлаклар, конференц-заллар, операция хоналари ва бошқа ёпиқ ҳудудларга тоза табиий ёруғлик беришда ғоят самарали.
ИНСОН СОҒЛИҒИ ВА ФАРОВОНЛИГИГА ТАЪСИРИ: ИЛМИЙ АСОС
Паранс тизимининг инсон саломатлигига ижобий таъсири фақат ёруғлик таъминоти билан чекланмайди. Тизим тўлиқ спектрли табиий қуёш нурини — бутун ҳолатида узатади. Аниқ исботланганки, ана шу тўлиқ спектрли табиий ёруғлик инсон организмидаги мелатонин ва кортизол гормонлари балансини нормал ушлаб туради. Мелатонин — уйқу гормони — кечаси кўп, кундузи кам ишлаб чиқарилса, циркадиан (ички биологик соати) ритм нормал функция қилади. Бунинг натижасида одамлар кундузи ҳушёр, кечаси эса яхши ухлайдилар.
Илмий тадқиқотлар натижасига кўра, табиий ёруғликка бой муҳитда ишлайдиган ходимлар сунъий ёруғлик остидагиларга қараганда 16 фоизга кўпроқ унумдор ишлайди. Мактаб ўқувчиларига нисбатан олиб қарасак, табиий ёруғлик мавжуд синфхоналарда дарс ўқиганда болаларнинг ўзлаштириши ва диққатни жамлаш қобилияти сезиларли даражада яхши бўлиши исботланган. Касалхоналарда эса табиий ёруғлик беморларнинг тузалиш жараёнини тезлаштиради, оғриқни камайтиради ва кайфиятни яхшилайди. Айнан шунинг учун Паранс тизими тиббиёт муассасаларида кенг қўлланилади.
БМТ БАРҚАРОР РИВОЖЛАНИШ МАҚСАДЛАРИ ВА ПАРАНС ТИЗИМИ
БМТнинг 2030 йилгача бўлган Барқарор Ривожланиш кун тартиби 17 глобал мақсадни ўз ичига олади. Паранс тизими ана шу мақсадларнинг бир нечтасини бевосита қўллаб-қувватлайди ва уларнинг амалга оширилишига самарали ҳисса қўшади.
БРМ 7 — «Арзон ва тоза энергия». 2030 йилгача барча аҳолига арзон, ишончли ва замонавий энергия хизматларига кенг имконият яратиш ни, қайта тикланувчи энергия улушини глобал энергия балансида сезиларли даражада оширишни ва энергия самарадорлигини икки баравар яхшилашни кўзлайди. Паранс тизими жуда кам энергия сарфлаб, бутун бинони кундузи табиий ёруғлик билан таъминлайди. Бу билан сунъий ёруғлик учун сарфланадиган электр энергиясини 60 фоизга яқин тежаш мумкин. Испания Кордова университетидаги тадқиқотлар кўрсатишича, гелиостатик ёруғлик тизимлари бўлган хоналарда сунъий ёруғликка бўлган сарф-харажатни 64 фоизгача камайтириш мумкин. Бу кўрсаткич глобал миқёсда қаралса, бинолар ва саноат секторидаги умумий электр истеъмолини 14 фоизга камайтиришга хизмат қилади — бу эса тахминан 1 300 та ўртача қувватли электр станциясининг ишини қисқартиришга тенглашади.
БРМ 3 — «Соғлиқ ва фаровонлик». Тўлиқ спектрли табиий қуёш нури инсон организмини тўғри ишлашини таъминлайдиган биологик "зарядловчи"дир. Паранс тизими бино ичида табиий нур йўқлигидан келиб чиқадиган руҳий тушкунлик, ухлай олмаслик, диққатнинг пасайиши ва иммунитетнинг сусайиши каби муаммоларни бевосита камайтиришга ёрдам беради. Бинолар ва саноат секторида электр истеъмоли дунё бўйича умумий энергия сарфининг 55 фоизини ташкил этади, ва бу соҳадан CO₂ чиқиндилари мақбул даражага тушмагунча, аҳоли саломатлигига иқлим ўзгаришининг таъсири давом этади. Паранс тизими шу муаммони ҳам иккала томонидан — соғлиқни тўғридан-тўғри яхшилаш ва иқлим ўзгаришини секинлаштириш йўли орқали ечади.
БРМ 11 — «Барқарор шаҳарлар ва аҳоли пунктлари». Дунё аҳолисининг тобора кўп қисми шаҳарларда яшаётганлиги ва замонавий бинолар тобора кўп қаватли, дарчасиз ёки кам дарчали хоналарга эга бўлаётганлиги туфайли, бинолар ичидаги ёруғлик муаммоси янада кескинлашмоқда. Паранс LEED, BREEAM ва WELL Building Standard кaби халқаро яшил бино сертификатлаш тизимларининг талабларини қондиришда архитекторларга ёрдам беради. Ушбу сертификатлар натижасида мулк қиймати ошади, иш бериш маданияти яхшиланади ва шаҳарлар барқарорлигига ҳисса қўшилади.
БРМ 13 — «Иқлим муаммолари бўйича чоралар кўриш». Паранс тизими ёруғлик учун сунъий электр сарфини камайтириш орқали CO₂ ва бошқа иссиқхона газлари чиқиндиларини сезиларли камайтиради. Бинолар глобал иссиқхона газлари чиқиндиларининг 35 фоизидан кўпроғини ҳосил қилади — бинолар секторидаги бу зарарни камайтиришнинг энг самарали йўлларидан бири эса табиий ёруғлик технологияларини жорий этишдир. Паранс тизими шу мақсадни самарали амалга оширади.
ЭНЕРГИЯ ТЕЖАМКОРЛИГИ ВА ТАБИИЙ ЭНЕРГИЯДАН ФОЙДАЛАНИШ ИМКОНИЯТЛАРИ
Паранс тизими — энергия самарадорлиги нуқтаи назаридан — сунъий ёруғлик тизимларидан тубдан фарқ қилади. Ҳаттоки энг ривожланган LED технологиялари ҳам электр энергиясини истеъмол қилади, тармоқ йўқотишлари ва кўп поғонали конверсия жараёнлари натижасида умумий самарадорлик пасаяди. Паранс эса тўғридан-тўғри, ҳеч қандай конверсиясиз ва йўқотишсиз қуёш нурини ишлатади. Тизим кундузи айнан ёруғлик энг кўп керак бўлган вақтда — максимал қувват беради. Маълумотларга кўра, бинолардаги ёруғлик учун электр сарфининг 40 фоизи кундузи табиий ёруғлик ташқарида мўл бўлган вақтда сарфланади. Паранс ана шу 40 фоизни деярли нолга тушира олади.
Тизим умумий қуёш энергиясини комплекс ишлатиш ва умумий тизимига қўшиш имкони ҳам мавжуд. ScienceDirect журналида чоп этилган тадқиқотга кўра, гибрид оптик толали ёруғлик ва қуёш фотоэлектр тизимида — кундузи қуёш нурини бир вақтда ёруғлик мақсадида ва фотоэлектр қурилма орқали электр ҳосил қилиш учун ишлатиш мумкин. Бундан ташқари, оптик толали коллектор яратаётган иссиқлик сув иситиш учун ишлатилиши мумкин. Паранс тизимидаги Helios модели эса 10 000 марта зичлаштирилган қуёш нуридан иссиқлик терапия мақсадида фойдаланиш имконини яратади. Бу ерда тизим «иссиқлик» модулига улаш орқали иссиқ сув ишлаб чиқаришга интеграция қилиниши мумкин — бу имконият мақоланинг кейинги бўлимида батафсил кўриб чиқилади.
Паранс тизими «ақлли бино» (Smart Building) концепциясига ҳам тўлиқ жавоб беради. Тизим паранс булутли платформаси (Parans Cloud) деб аталувчи булутли платформага уланган бўлиб, у орқали реал вақт режимида узоқдан диагностика, дастурий янгиланишлар, спектрал сенсинг ва AI асосидаги оптимизация амалга оширилади. Сунъий интеллект ёрдамида тизим фойдаланиш шаблонларини ўрганиб, энергия самарадорлигини янада ошириши мумкин. Бу Паранс технологиясини нафақат ёруғлик ечими, балки ақлли бино бошқарув тизимининг асосий таркибий қисмига айлантиради.
ЎЗБЕКИСТОН ШАРОИТИДА ПАРАНС ТИЗИМИНИ ҚЎЛЛАШ ИМКОНИЯТЛАРИ
Ўзбекистон — Марказий Осиёнинг энг кўп аҳолили мамлакати бўлиб, 38,4 миллион кишидан ошган аҳолига эга. Мамлакат ўзининг географик жойлашуви ва иқлимига кўра, Паранс тизими учун ниҳоятда қулай шароитга эга. Халқаро Энергетика Агентлиги (IEA) маълумотларига кўра, Ўзбекистоннинг умумий қуёш энергияси потенциали 2 134 × 10³ Петажоулни, техник потенциали эса 7 411 Петажоулни ташкил этади — бу мамлакатнинг ҳозирги бирламчи энергия истеъмолидан деярли тўрт баравар кўпдир. Ўзбекистондаги глобал горизонтал нурланиш (GHI) кўрсаткичи бир квадрат метрга суткасига 4,52 кВт·соатни ташкил этади — бу Испания (4,64 кВт·соат) ва Италия (4,07 кВт·соат) каби яхши қуёш шароити билан машҳур Европа давлатларидан баланд. Паранс тизимининг самарадорлиги эса тўғридан-тўғри қуёш нурланиши интенсивлигига боғлиқ бўлганлиги туфайли, Ўзбекистон бу технологиядан фойдаланиш учун дунёнинг энг имтиёзли минтақаларидан биридир.
Давлат сиёсати нуқтаи назаридан ҳам Ўзбекистон Паранс каби инновацион технологияларни қабул қилишга тайёр. Мамлакат 2030 йилгача 27 гигаватт қайта тикланувчи энергия қуввати ва умумий электр ишлаб чиқаришда қайта тикланувчи энергия улушини 54фоизга етказиш мақсадини қўйди. 2025 йил 1 июндан бошлаб янги тартиб жорий этилди: эндиликда янги қурилаётган ҳамда реконструкция қилинаётган барча объектларга техник рухсатнома беришда уларда қайта тикланувчи энергия манбалари, муқобил иситиш ва энергия тежовчи тизимларнинг мавжудлиги мажбурий шарт этиб белгиланди. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев имзолаган фармон асосида янги бинолар ва ижтимоий объектларда кўчмас мулк, солиқ, иссиқлик таъминоти ва энергия тежамкорлигига доир кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда.
2025 йилда Ўзбекистонда қуёш, шамол ва ГЭСлар орқали 16,8 млрд кВт⋅соат "яшил"энергия ишлаб чиқарилди, бу 2024 йилга нисбатан 29 фоизга кўпдир. электр ишлаб чиқарди— бу 2024 йилга нисбатан 29% баравар кўп. Бундай шароитда Паранс тизимини Ўзбекистон шароитида техник-иқтисодий жиҳатдан чуқур ўрганиш ва пилот лойиҳалар асосида синовдан ўтказиш мақсадга мувофиқ, мамлакатнинг ёруғлик учун электр сарфини сезиларли даражада камайтириш мумкин. Масалан, Тошкентдаги кўп қаватли уй ёки офис биноси учун ўртача бир Паранс SP4 коллектори бир кунда 8-10 соат ёруғлик билан тўлиқ таъминлаши ва бир ёки бир неча хонани умуман сунъий ёруғликсиз, тоза кун нуридан фойдаланган ҳолда таъминлаши мумкин. Бу ҳисоблаш бўйича бир йилда мамлакат бўйича неча миллион кВт·соат электр энергияси тежалишини тасаввур қилиш мумкин.
Ўзбекистонда кўп қаватли уйларнинг зичлашуви, айниқса Тошкент, Самарқанд, Бухоро каби йирик шаҳарларда янги кварталлар барпо этилиши давом этмоқда. Ана шу янги биноларда Паранс тизимини лойиҳалаш босқичидан бошлаб — ёруғлик учун инфратузилма сифатида кўриб чиқилса, архитектура ечимлари билан мукаммал уйғунлашади.
Ўзбекистондаги таълим ва тиббиёт муассасалари ҳам Паранс технологиясидан бевосита фойда олиши мумкин. Мамлакатда кўплаб мактаб синфхоналари, поликлиникалар ва касалхоналарнинг ички хоналарига табиий ёруғлик кам тушади ёки тушмайди. Паранс тизими уларда ёруғ, соғлом ва ҳаётий муҳит яратиши мумкин. Бу эса ўқувчиларнинг ўзлаштириши, шифокорлар ва ҳамшираларнинг иш унумдорлиги ҳамда беморларнинг тузалиш тезлигига ижобий таъсир кўрсатади. Ўзбекистон ҳукумати ижтимоий бинолар бўйича инвестицион лойиҳаларни амалга оширишда Жаҳон банки, АТБ ва бошқа халқаро ташкилотлар билан фаол ҳамкорлик қилаётган экан, Паранс тизимини ана шу лойиҳаларга киритиш имкониятлари ниҳоятда кенгдир.
ЖОРИЙ ЭТИШДАГИ ТЎСИҚЛАР
Паранс тизимини Ўзбекистонда кенг миқёсда жорий этишда бир қатор муаммолар ва тўсиқлар ҳам мавжуд. Биринчидан, дастлабки ўрнатиш харажатлари нисбатан юқори. Йирик SP4 тизимининг нархи 10 000 АҚШ долларидан бошланади ва қатор SP4 ва кабеллар, ёруғлик тарқаткичлари мажмуи билан бирга нарх кўтарилади. Аммо Хитойда ишлаб чиқаришнинг тезлашиши ва оммалашиши билан нархлар тушиши кутилмоқда. PLT6 Mini ва Helios каби енгилроқ моделлар нархи анча паст ва якка уйлар учун аллақачон амалда фойдаланилмоқда.
Иккинчидан, Ўзбекистонда бу соҳа бўйича малакали монтажчи ва муҳандислар танқислиги мавжуд. Бу муаммони бартараф этиш учун Паранс компанияси ёки уларнинг регионал дистрибьюторлари билан ҳамкорликда малака ошириш курслари ва дастурлари ташкил этилиши лозим. Давлат томонидан бу жараён «Яшил иқтисодиёт» дастури, БМТ Тараққиёт Дастури ва БМТ Атроф-муҳит бўйича дастури лойиҳалари доирасида молиялаштирилиши мумкин. Учинчидан, тизимга нисбатан оммавий маълумот ва хабардорлик кам. Ўзбекистонда Паранс тизими ҳақида амалий ахборот деярли йўқ. Уни мақсадли ахборот кампаниялари, Тошкент шаҳридаги пилот лойиҳалар, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги, Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги каналлари орқали оммага тарғиб этишни мутахассислар томонидан ўрганиб чиқиш керак.
Паранс оптик толали қуёш ёруғлиги тизими — инсониятнинг ёруғликка бўлган эҳтиёжини табиат билан уйғунлашган ҳолда қондиришнинг ажойиб намунаси. Швеция муҳандислик тафаккури маҳсули бўлган ва Хитойнинг йирик саноат қувватларида оммавий ишлаб чиқарилаётган ушбу инновация аллақачон глобал миқёсни забт этди. АҚШнинг замонавий тиббиёт комплексларидан тортиб, Скандинавия олийгоҳлари ва кунчиқар юрт — Япониягача бўлган ҳудудларда бу технология кўплаб инсонларнинг ҳаёт сифатини янги босқичга олиб чиқди. Қуёш нурини бинолар ичига — ҳатто 100 қаватли иншоотларнинг ер ости қатламларига — зарурий жиҳозларсиз ва электр харажатисиз олиб кириш қобилияти. Бу хусусиятлар «Паранс» технологиясини БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадларига эришиш йўлидаги энг самарали ва истиқболли ечимлардан бирига айлантиради.
БРМ 7 (тоза энергия), БРМ 3 (соғлиқ), БРМ 11 (барқарор шаҳарлар) ва БРМ 13 (иқлим) мақсадларини бир вақтда таъминлайдиган Паранс тизими нафақат технологик инновация, балки ижтимоий ва экологик трансформация воситасидир. Сунъий ёруғлик сарфини 60 фоизгача яқин камайтириш, CO₂ чиқиндиларини бинолар сектори доирасида сезиларли тушириш, одамлар саломатлиги ва унумдорлигини яхшилаш — булар барчаси битта ҳал қилувчи технологик қарор асосида эришиладиган натижалардир.
Ўзбекистон учун Паранс технологияси икки жиҳатдан фойдали аҳамиятга эга. Биринчидан, мамлакатнинг дунёдаги энг юқори қуёш нурланиши минтақаларидан бирида жойлашганлиги ва аҳоли зичлиги ўсиши билан юзага чиқаётган ёруғлик ва энергия муаммоларини ечишда. Иккинчидан, кўп қаватли уйлардаги эскирган иссиқ сув тармоғини муқобил гибрид тизим орқали алмаштириш ёки тўлдириш йўлида. Ўзбекистонда 2025 йилдан бошланган иссиқлик таъминоти ислоҳоти ва «Ўзбекистон — 2030» стратегияси доирасидаги яшил ташаббуслар — «Паранс» гибрид тизимини миллий даражада татбиқ этиш учун энг қулай ҳуқуқий ва сиёсий шароитларни шакллантирди. Шунинг учун Ўзбекистонда Паранс тизимини пилот лойиҳалар орқали синаб кўриш — масалан, Тошкент шаҳридаги бир ёки икки янги квартал биноси учун — ушбу технологиянинг иқтисодий ва ижтимоий самарасини амалда синаб кўришга имкон беради. Агар мамлакат Паранс технологиясини кенг миқёсда жорий этса, у нафақат аҳоли учун тоза ёруғлик ва иссиқ сув таъминотини яхшилайди, балки Ўзбекистонни Марказий Осиёнинг «яшил» ва «ақлли» бинолар технологиялари йўналишида биринчилардан бўлган мамлакатга айлантириши мумкин.