Марказий Осиё — геосиёсий жиҳатдан муҳим, тарихий ва маданий жиҳатдан бой, стратегик ресурсларга эга бўлган минтақадир. Ушбу ҳудуддаги беш давлат — Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон — умумий тарих, тил ва маданиятга эга бўлиб, ўзаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш мақсадида 2015 йилдан бошлаб Марказий Осиё ва Америка Қўшма Штатлари билан бирга C5+1 саммитини ўтказиб келмоқда. Бу саммит минтақавий ҳамжиҳатликни кучайтириш, умумий муаммоларни ҳал этиш ва глобал сиёсий жараёнларда бир овоз билан иштирок этиш имконини беради.
Саммитнинг тарихи ва шаклланиш жараёни
Самитнинг ташкил этилишига туртки бўлган асосий омиллар:
- Минтақавий хавфсизлик муаммолари: терроризм, экстремизм, наркотрафик ва чегара муаммолари;
- Иқтисодий интеграция эҳтиёжи: савдо, транспорт, энергетика ва инвестиция соҳаларида ҳамкорлик;
- Маданий ва тарихий умумийлик: умумий цивилизацион мерос, тиллар яқинлиги ва урф-одатлар уйғунлиги.
C5+1 Саммитнинг ўтказилиши минтақадаги давлатлар ўртасидаги ишончни мустаҳкамлаш, дипломатик алоқаларни кучайтириш ва умумий манфаатларга хизмат қилувчи сиёсатни шакллантиришга хизмат қилмоқда.
C5+1 Саммитнинг асосий вазифалари
C5+1 Саммитнинг вазифалари қуйидагилардан иборат:
- Сиёсий ҳамкорликни кучайтириш: минтақавий муаммоларни биргаликда ҳал қилиш, ташқи сиёсатда мувофиқлашув;
- Иқтисодий интеграция: савдо тўсиқларини камайтириш, транспорт йўналишларини мувофиқлаштириш, сармоявий муҳитни яхшилаш;
- Экологик муаммоларни ҳал этиш: Арал денгизи инқирози, сув ресурсларини бошқариш, иқлим ўзгаришига қарши чоралар;
- Маданий алоқаларни ривожлантириш: умумий фестиваллар, таълим алмашинуви дастурлари, туризмни ривожлантириш;
- Хавфсизлик соҳасида ҳамкорлик: чегара хавфсизлиги, киберхавфсизлик, терроризмга қарши кураш.
2023 йил 19 сентябрда — Биринчи президентлар даражасидаги саммит
- Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев, Тожикистон президенти Имомали Раҳмон, Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев, АҚШ президенти Жо Байден, Қирғизистон президенти Садир Жапаров ва Туркманистон президенти Сердар Бердимуҳамедов 2023 йил 19 сентябрь куни АҚШнинг Нью-Йоркш шаҳрида бўлиб ўтган C5+1нинг илк бора ўтказилган президентлик саммитида иштирок этдилар. У кунга қадар еса саммит фақат ташқи ишлар вазирлиги миқиёсида бўлган эди.
Марказий Осиё мамлакатларига таъсири
C5+1 Саммитнинг таъсири кўп қиррали ва кўп соҳаларда намоён бўлмоқда:
Иқтисодий ривожланиш
- Минтақавий лойиҳалар, масалан, “Транскаспий халқаро транспорт йўлаги” ва “Жанубий-Корея – Марказий Осиё” савдо платформалари;
- Савдо айланмаси ўсиши, сармоявий муҳит яхшиланиши;
- Энергетика соҳасида ҳамкорлик: газ ва электр энергияси алмашинуви, “яшил энергия” лойиҳалари.
Сиёсий барқарорлик
- Давлатлар ўртасидаги ишончни ошириш, дипломатик алоқаларни мустаҳкамлаш;
- Минтақавий муаммоларни биргаликда ҳал қилишда самарали механизмлар яратилиши.
Маданий уйғунлик
- Умумий фестиваллар, таълим алмашинуви дастурлари, маданий тадбирлар;
- Туризмни ривожлантириш, тарихий меросни сақлаш ва оммалаштириш.
Халқаро нуфузнинг ошиши
- Марказий Осиё давлатлари глобал сиёсий жараёнларда бир овоз билан иштирок этиш имкониятига эга бўлмоқда.
- Халқаро ташкилотлар билан ҳамкорлик кенгаймоқда (БМТ, ШҲТ, Ислом ҳамкорлик ташкилоти ва бошқалар).
Келажак истиқболлари ва амалий режалар
6 ноябрь куни саммитнинг 10 йилиги муносабати билан Вашингтонда АҚШ президенти Дональд Трампмезбонлигида ўтиши кутилаётган бу тадбир доирасидаги муҳокамаларнинг асосий йўналишлари хавфсизлик, иқтисодиёт ва экология ҳисобланади. Зеро Афғонистон билан қўшни Марказий Осиё мамлакатларига ката аҳамият касб этади.
Келгусида саммитдан кутилган натижалар:
Ягона минтақавий бозор: иқтисодий интеграциянинг устувор йўналиши
Марказий Осиёда ягона минтақавий бозорни шакллантириш ғояси — минтақавий иқтисодий интеграцияни чуқурлаштиришга қаратилган стратегик ташаббус бўлиб, давлатлар ўртасидаги савдо тўсиқларини бартараф этиш, божхона тартибларини мувофиқлаштириш ва сармоявий муҳитни яхшилашни кўзда тутади. Бу ташаббус БРМ Ҳамма учун муносиб иш ва иқтисодий ўсиш ҳамда Инфратузилма, саноат ва инновациялар билан тўлиқ уйғунликда ривожланмоқда.
Амалий жиҳатдан, умумий техник стандартларни жорий этиш, рақамли божхона тизимларини ишлаб чиқиш ва сармояни ҳимоя қилувчи ҳуқуқий механизмларни яратиш орқали минтақадаги кичик ва ўрта бизнес субъектлари учун янги бозорлар очилиши кутилмоқда. Шу билан бирга, экспорт салоҳиятининг ошиши ва хорижий инвесторлар учун барқарор муҳит яратилиши минтақавий иқтисодий барқарорликни таъминлашда муҳим омил бўлиб хизмат қилади.
Таълим ва фан соҳасида интеграция: интеллектуал салоҳиятни ривожлантириш
Минтақадаги университетлар ўртасида академик алмашинув дастурларини йўлга қўйиш, қўшма магистратура ва PhD лойиҳаларини амалга ошириш, ҳамда минтақавий илмий форумларни ташкил этиш — таълим ва фан соҳасидаги ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқмоқда. Бу жараён БРМ Сифатли таълим билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, ёшлар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш, инновацион ривожланишни тезлаштириш ва фан-технология соҳасида рақобатбардошликни оширишга хизмат қилади.
Истиқболда, Марказий Осиё давлатлари глобал илмий ҳамкорликда фаол иштирок этиши, ёшлар салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқариши ва интеллектуал ресурслардан самарали фойдаланиши мумкин.
Экологик ҳамкорлик: Орол ва сув ресурслари бўйича умумий ёндашув
Орол денгизи инқирози ва сув ресурсларининг чекланганлиги — минтақадаги энг долзарб экологик муаммолардан бири бўлиб, уларни ҳал этишда трансчегаравий ҳамкорлик зарур. C5+1 форматида ишлаб чиқилаётган умумий стратегия — барча давлатлар манфаатларини ҳисобга олган ҳолда, барқарор ечимларни топишга қаратилган. Бу йўналиш БРМ Сув ва санитария ва Иқлим ўзгаришига қарши чоралар билан уйғун ривожланмоқда.
Амалий йўналишлар сифатида трансчегаравий сув бошқаруви, “яшил технологиялар”ни жорий этиш ва экологик мониторинг тизимларини ривожлантириш кўзда тутилган. Истиқболда, Оролбўйи аҳолиси учун ҳаёт сифатини яхшилаш, биологик хилма-хилликни сақлаш ва халқаро экологик грантлар ҳамда инвестицияларни жалб қилиш имкониятлари кенгаяди.
Транспорт ва логистика: минтақавий алоқаларни кучайтириш воситаси
Минтақадаги транспорт йўналишларини мувофиқлаштириш ва логистика инфратузилмасини ривожлантириш — савдо, туризм ва минтақавий алоқаларни кучайтиришда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. “Тошкент – Қашғар” йўналиши, темир йўл ва автомобиль йўллари интеграцияси, чегарада “ягона дарча” тизимини жорий этиш каби ташаббуслар амалга оширилмоқда.
Бу йўналиш БРМнинг Инфратузилма, саноат ва инновациялар билан уйғун равишда ривожланиб, Марказий Осиёни глобал транзит марказига айлантириш, логистика харажатларини камайтириш ва экспорт-импорт жараёнларини тезлаштиришга хизмат қилади.
Рақамлаштириш ва киберхавфсизлик: рақамли трансформациянинг стратегик аҳамияти
XXI асрда рақамли технологиялар ривожланишнинг асосий драйверига айланган. Марказий Осиё давлатлари электрон ҳукумат платформаларини жорий этиш, рақамли савдо тизимларини ривожлантириш ва киберхавфсизлик бўйича минтақавий марказларни ташкил этиш орқали рақамли инфратузилмани мустаҳкамламоқда.
Бу жараён БРМнинг Инфратузилма, саноат ва инновациялар ва Ҳамкорликни мустаҳкамлаш билан уйғун равишда амалга оширилиб, рақамли иқтисодиётни ривожлантириш, IT соҳасида ёшлар салоҳиятини ошириш ва глобал рақамли бозорда иштирок этиш имкониятларини кенгайтирмоқда.
C5+1 формати — Марказий Осиё давлатлари ва АҚШ ўртасидаги стратегик мулоқотни мустаҳкамловчи муҳим платформа бўлиб, у минтақавий барқарорлик, иқтисодий ўсиш ва экологик мувозанатни таъминлашда ҳал қилувчи ўрин тутади. Саммитнинг сиёсий, иқтисодий, маданий ва хавфсизлик соҳаларидаги вазифалари БМТнинг Барқарор Ривожланиш Мақсадлари БРМ билан чамбарчас боғлиқдир:
- БРМ 16 — Тинчлик, адолат ва самарали бошқарув институтлари:
- C5+1 самити доирасида минтақада тинчлик ва барқарорликни таъминлаш устувор вазифалардан бири сифатида белгиланган. Терроризм, экстремизм, наркотрафик ва чегарабўйи низоларга қарши курашиш, шунингдек, ҳуқуқий давлат ва самарали бошқарув институтларини мустаҳкамлаш орқали минтақавий хавфсизликни таъминлашга қаратилган ташаббуслар БРМ 16нинг мазмунига тўлиқ мос келади.
- БРМ 8 — Ҳамма учун муносиб иш ва иқтисодий ўсиш ҳамда БРМ 9 — Инфратузилма, саноат ва инновациялар:
- Самит доирасида транспорт, логистика ва рақамли инфратузилмани ривожлантириш, сармоявий муҳитни яхшилаш, кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш, саноат кооперациясини кучайтириш каби чора-тадбирлар орқали иқтисодий ўсишга замин яратилади. Бу эса янги иш ўринлари яратиш, инновацион лойиҳаларни амалга ошириш ва минтақавий иқтисодий интеграцияни чуқурлаштиришга хизмат қилади.
- БРМ 13 — Иқлим ўзгаришига қарши чоралар ва БРМ 6 — Сув ва санитария:
- Орол денгизи фожиаси ва сув ресурсларининг чекланганлиги Марказий Осиёдаги энг долзарб экологик муаммолардан ҳисобланади. C5+1 форматида ушбу муаммоларни ҳал этиш учун трансчегаравий сув бошқаруви, “яшил технологиялар”ни жорий этиш, иқлим ўзгаришига мослашув стратегияларини ишлаб чиқиш каби ташаббуслар илгари сурилмоқда. Бу эса барқарор экологик сиёсатни шакллантириш ва аҳоли турмуш сифатини яхшилашга хизмат қилади.
- БРМ 4 — Сифатли таълим:
- Таълим ва фан соҳасидаги ҳамкорликни чуқурлаштириш, университетлар ўртасида академик алмашинув дастурларини йўлга қўйиш, қўшма илмий тадқиқотлар ва ёшлар учун стипендия дастурларини ташкил этиш орқали интеллектуал салоҳиятни ривожлантириш мақсад қилинган. Бу ташаббуслар ёш авлоднинг глобал рақобатбардошлигини ошириш ва инновацион тараққиётни рағбатлантиришга хизмат қилади.
- БРМ 17 — Ҳамкорликни мустаҳкамлаш:
- C5+1 формати — минтақавий ва халқаро даражадаги ҳамкорликни мустаҳкамлаш, давлатлар ўртасидаги сиёсий, иқтисодий ва маданий алоқаларни кенгайтириш учун самарали платформа ҳисобланади. Ушбу ҳамкорлик орқали умумий мақсадларга эришиш, глобал муаммоларга биргаликда ечим топиш ва халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни кучайтириш имкони яратилади.
Ўзбекистоннинг фаол иштироки ва ташаббуслари саммитни нафақат минтақавий, балки глобал барқарор ривожланиш жараёнининг муҳим қисмига айлантирмоқда. Келгусида C5+1 доирасидаги амалий лойиҳаларнинг муваффақиятли ижроси Марказий Осиёни БРМга эришишда илғор минтақалардан бирига айлантириши мумкин.