Bugungi kunda dunyoda energiyaga boʻlgan talab tobora ortib borayotgan bir paytda, ekologik xavfsiz va barqaror energiya manbalarini izlash global ahamiyat kasb etmoqda. Ana shunday istiqbolli yoʻnalishlardan biri termoyadro sintezi texnologiyasi hisoblanadi. Xitoyning EAST («sunʼiy quyosh») reaktori va 33 davlat hamkorligida Fransiyada qurilayotgan ITER loyihasi ushbu yoʻnalishdagi eng yirik ilmiy dasturlar sifatida eʼtirof etilmoqda.
Kelajak energiyasi sari muhim qadam
Termoyadro sintezi Quyosh va boshqa yulduzlarda sodir boʻladigan jarayon boʻlib, yengil atom yadrolarining birlashishi natijasida ulkan miqdordagi energiya ajralib chiqadi. Mutaxassislarning fikricha, ushbu texnologiyani sanoat miqyosida oʻzlashtirish insoniyatning energiya taʼminotida tub burilish yasashi mumkin. Xitoy Fanlar Akademiyasi maʼlumotlariga koʻra, EAST reaktori 2025 yilda yuqori haroratli plazmani 1066 soniya davomida barqaror ushlab turishga erishdi va bu 2025 yil yanvarida muhim rekord natija boʻldi. Bu natija termoyadro energetikasi tarixidagi eng muhim yutuqlardan biri hisoblanadi. Shu bilan birga, Fransiyaning Kadarash hududida qurilayotgan ITER loyihasi Yevropa Ittifoqining 27 davlati, AQSh, Rossiya, Xitoy, Hindiston, Yaponiya va Janubiy Koreyani birlashtirgan holda, dunyodagi eng yirik ilmiy hamkorlik loyihalaridan biriga aylangan.
Insoniyat uchun qanday foyda keltirishi mumkin?
Mutaxassislarning taʼkidlashicha, termoyadro energetikasi bir qator muhim ustunliklarga ega.
Birinchidan, ushbu texnologiya atmosferaga karbonat angidrid gazini deyarli chiqarmaydi. Natijada iqlim oʻzgarishi va global isish bilan bogʻliq muammolarni kamaytirishga xizmat qilishi mumkin.
Ikkinchidan, termoyadro yoqilgʻisi sifatida foydalaniladigan deyteriy dengiz suvida juda katta miqdorda mavjud. Litiy zaxiralari bilan birgalikda bu resurslar minglab, hatto millionlab yillar davomida insoniyatning energiya ehtiyojlarini qondirish imkonini berishi mumkin.
Uchinchidan, termoyadro reaksiyasi natijasida hosil boʻladigan asosiy mahsulot geliy gazi boʻlib, u ekologik jihatdan xavfsiz hisoblanadi.
Toʻrtinchidan, termoyadro stansiyalarida atom elektr stansiyalaridagi kabi uzoq muddat saqlanishi talab etiladigan yuqori faollikka ega radioaktiv chiqindilar hosil boʻlmaydi. Reaktor materiallarining katta qismi maʼlum vaqt oʻtgach qayta ishlanishi mumkin.
Beshinchidan, termoyadro reaktorlarida zanjirli reaksiya yuz bermaydi. Shuning uchun Fukusima AESdagi kabi yirik avariya yoki erish (meltdown) hodisasi sodir boʻlish xavfi juda past hisoblanadi.
Bundan tashqari, ushbu texnologiya yangi sanoat tarmoqlari, yuqori texnologiyalar, superoʻtkazuvchan magnitlar, materialshunoslik va sunʼiy intellektga asoslangan boshqaruv tizimlarining rivojlanishiga ham turtki berishi kutilmoqda.
Mavjud xavf va muammolar
Shunga qaramay, termoyadro energetikasini mutlaqo xavfsiz texnologiya sifatida baholash toʻgʻri boʻlmaydi.
Birinchi muammo – texnologiyaning nihoyatda murakkabligidir. Reaktorda Quyosh markazidagi haroratdan ham yuqori boʻlgan, 100 million darajadan ortiq haroratdagi plazmani barqaror ushlab turish talab etiladi.
Ikkinchi muammo – iqtisodiy xarajatlarning yuqoriligi. ITER loyihasi insoniyat tarixidagi eng murakkab ilmiy loyihalardan biri boʻlib, uning qurilishi bir necha bor kechiktirilgan. 2024 yil yangilanib qabul qilingan bazaviy rejada loyiha boʻyicha dastlabki tadqiqot operatsiyalari 2034 yildan boshlanishi rejalashtirilgan.
Uchinchi masala – tritiy yoqilgʻisini ishlab chiqarish va undan xavfsiz foydalanish bilan bogʻliq texnik murakkabliklardir. Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE) mutaxassislari ushbu masala kelajakdagi tijoriy termoyadro elektr stansiyalarining asosiy vazifalaridan biri ekanini qayd etmoqda.
Toʻrtinchi muammo – hozircha ushbu texnologiyaning iqtisodiy samaradorligi toʻliq isbotlanmaganidir. Olimlar tijoriy termoyadro elektr stansiyalari amaliyotga joriy etilishidan oldin yana koʻplab sinov va tadqiqotlar zarurligini taʼkidlamoqdalar.
Xulosa
Mutaxassislarning aksariyati termoyadro energetikasini XXI asrning eng istiqbolli texnologiyalaridan biri deb baholamoqda. Agar ushbu texnologiya muvaffaqiyatli tijorat bosqichiga olib chiqilsa, u insoniyatga deyarli cheksiz, ekologik toza va barqaror energiya manbaini taqdim etishi mumkin. Biroq bugungi kunda termoyadro energetikasi hali tajriba bosqichida boʻlib, uning keng miqyosda qoʻllanilishi uchun koʻplab ilmiy va texnik muammolarni hal etish talab etiladi. Shunday boʻlsa-da, Xitoyning EAST reaktori va xalqaro ITER loyihasi insoniyatni yangi energetika davriga olib kirishi mumkin boʻlgan eng muhim ilmiy tashabbuslar sifatida eʼtirof etilmoqda.
Barqaror rivojlanish markazi
bosh mutaxassis
Shuhrat Xoʻjimurodov
Manba: https://www.iter.org/few-lines