Bugun bir davlatda yuzaga kelgan muammo ertaga butun mintaqa taraqqiyotiga ta’sir qilishi mumkin. Suv tanqisligi, iqlim o‘zgarishi, oziq-ovqat xavfsizligi va raqamli tengsizlik davlat chegaralari bilan cheklanib qolmaydi. Ayniqsa, moliyaviy va texnologik imkoniyatlari cheklangan mamlakatlar uchun yechimni boshidan izlash qimmatga tushadi: vaqt va mablag‘ sarflanadi, boshqa davlatlar yo‘l qo‘ygan xatolar takrorlanishi mumkin. Shu bois bir mamlakatda samara bergan usulni boshqa joyda mahalliy sharoitga moslab qo‘llash shunchaki tejamkorlik chorasi emas. Bu muammoni tezroq hal etish va mavjud resurslardan oqilona foydalanish imkonidir.
Ana shu ehtiyoj Janub–Janub hamkorligining mazmunini belgilaydi. U rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasida bilim, tajriba, texnologiya, sarmoya va sinovdan o‘tgan yechimlarni almashishga asoslanadi. Bunda bir davlat doim yordam beruvchi, boshqasi esa faqat yordam oluvchi bo‘lib qolmaydi. Har bir tomon o‘z ehtiyoji, bilimi va imkoniyatidan kelib chiqib umumiy ishga hissa qo‘shadi.
Bunday yondashuv Barqaror rivojlanish maqsadlarining 17-maqsadi — “Barqaror rivojlanish yo‘lida hamkorlik” bilan bevosita bog‘liq. Xususan, ushbu maqsad doirasida ilm-fan, texnologiya va innovatsiyalar sohasida Janub–Janub hamkorligini kuchaytirish, bilim almashish va rivojlanayotgan mamlakatlarning milliy salohiyatini oshirish nazarda tutilgan. Zero, mablag‘, bilim va texnologiya birlashgandagina bir mamlakatda o‘zini oqlagan yechim boshqa davlatda ham muayyan muammoni hal etish vositasiga aylanishi mumkin.
12-sentyabr Janub–Janub hamkorligi tarixida alohida o‘rin tutgan sana. 1978-yilning aynan shu kuni Buenos-Ayresda 138 davlat rivojlanayotgan mamlakatlar taraqqiyot uchun zarur yechimlarni faqat tashqaridan kutmasdan, o‘z bilim va imkoniyatlarini ham ishga solishi kerakligi haqida umumiy to‘xtamga keldi. Rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasida texnik hamkorlikni rivojlantirish va amalga oshirish bo‘yicha Buenos-Ayres harakatlar rejasi qabul qilindi. Hujjat mutaxassislar tayyorlash, bilim va texnologiya almashish, milliy salohiyatni mustahkamlash kabi aniq yo‘nalishlarni belgilab berdi. Keyinchalik 12-sentyabr BMTning Janub–Janub hamkorligi kuni sifatida belgilandi.
2026-yilda mazkur sana inklyuziv va innovatsion taraqqiyot yo‘lida global hamjihatlikni kuchaytirish g‘oyasi ostida nishonlanmoqda. Bu yondashuvning mohiyati oddiy: dunyoning turli nuqtalarida samara bergan yechimlar bor, asosiy vazifa ularni bir-biriga bog‘lash, zarur sheriklik va imkoniyatlarni safarbar etish hamda amaliyot ko‘lamini kengaytirishdir.
O‘zbekiston ham Janub–Janub hamkorligiga aniq muammolarga birgalikda yechim topish vositasi sifatida qaramoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2023-yil 12-yanvarda o‘tkazilgan “Global Janub ovozi” onlayn-sammitida jahonning yetakchi davlatlari ko‘magida “Global Janub” uchun “yashil” texnologiyalar va innovatsiyalar axborot bankini yaratishni taklif qildi. Bunday ma’lumotlar bazasi qayta tiklanadigan energiya, suvni tejash, iqlim o‘zgarishiga moslashish kabi yo‘nalishlarda sinovdan o‘tgan yechimlarni topish va ulardan samarali foydalanish imkonini kengaytiradi.
2024-yil 24-oktyabrdagi “BRIKS plyus” sammitida esa davlat rahbari jahondagi boshqaruv institutlarini takomillashtirish, “Janub–Janub” va “Shimol–Janub” formatlarida mas’uliyatli muloqotlarni kengaytirish zarurligini ta’kidladi. Bu yondashuv O‘zbekiston uchun hamkorlikning samarasi faqat o‘tkazilgan anjumanlar soni bilan emas, balki bilim va texnologiyaning amaliy loyihalarga, ular esa aholi hayotidagi aniq o‘zgarishlarga aylanishi bilan o‘lchanishini ko‘rsatadi.
Janub–Janub aloqalarining iqtisodiy salmog‘i raqamlarda yanada yaqqol ko‘rinadi. BMTning Savdo va taraqqiyot bo‘yicha tuzilmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi tovar savdosi 7,2 trillion dollarni tashkil etdi. Bu 2024 yilgi ko‘rsatkichdan 17,2 foiz ko‘p. Janub–Janub savdosining jahon tovar savdosidagi ulushi 2000-yildagi 11 foizdan 2025-yilda 28 foizga yetdi.
Bu raqamlar rivojlanayotgan mamlakatlar jahon savdosining chekka ishtirokchilari emas, uning tobora muhim qismiga aylanayotganini ko‘rsatadi. Biroq savdo hajmining o‘zi taraqqiyotni kafolatlamaydi. Agar eksport asosan xomashyo bilan cheklansa, qayta ishlash, texnologiyani o‘zlashtirish va yuqori malakali ish o‘rinlarini yaratishdan olinadigan qo‘shimcha samara boy beriladi. Demak, savdoning haqiqiy natijasini faqat trillion dollarlar bilan emas, mamlakat ichida yaratilgan qo‘shilgan qiymat, yangi texnologiya va ish o‘rinlari bilan ham baholash kerak.
Savdoning o‘sishi bilim va texnologiya almashinuvi ham o‘z-o‘zidan shunga yarasha kuchayadi, degani emas. Ayrim hollarda ikki mamlakatning o‘zida zarur mablag‘, mutaxassis yoki texnologiya yetarli bo‘lmasligi mumkin. Bunday vaziyatda uch tomonlama hamkorlik qo‘l keladi. Rivojlanayotgan mamlakatlardan biri o‘z tajribasi va texnologiyasini taklif qiladi, ikkinchisi uni amalda qo‘llaydi, BMT tuzilmasi, rivojlangan mamlakat yoki xalqaro moliya tashkiloti esa moliyaviy va texnik ko‘mak beradi.
Masalan, suv tejovchi sug‘orish texnologiyasini joriy etishda bu sohada tajriba to‘plagan mamlakat texnologiya va mutaxassislarni taqdim etishi, boshqa sherik zarur uskunalar hamda sinov loyihasini moliyalashtirishi mumkin. Eng muhimi, loyiha qayerda va qanday amalga oshirilishi, qanday natija kutilayotgani hamda samara qaysi mezonlar orqali baholanishini mahalliy tomon o‘z ehtiyojidan kelib chiqib belgilashi lozim. Shunda tashqi tajriba tayyor qolipni ko‘r-ko‘rona ko‘chirish emas, aniq ehtiyojga xizmat qiladi.
Markaziy Osiyo uchun bunday hamkorlik kundalik zaruratdir. Mintaqa davlatlari umumiy daryolardan foydalanadi, o‘zaro bog‘langan transport yo‘llari va energetika tarmoqlariga tayanadi. Yuqori oqimda suvdan foydalanish tartibining o‘zgarishi quyi hududlardagi dehqonchilikka, chegaradagi uzilish esa bir necha davlatda mahsulot narxi va yetkazib berish muddatlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ushbu o‘zaro bog‘liqlik 2026-yilda BMT doirasida muhim siyosiy qaror bilan yanada mustahkamlandi. 20-may kuni BMT Bosh Assambleyasi “Markaziy Osiyo mintaqasida barqaror rivojlanishni ta’minlash maqsadida mintaqaviy hamkorlik va iqtisodiy integratsiyani mustahkamlash” to‘g‘risidagi rezolyutsiyani ovoz berishsiz qabul qildi. O‘zbekiston uning tashabbuskorlaridan biri bo‘ldi, yana 66 davlat hujjatga hammuallif sifatida qo‘shildi.
Rezolyutsiya innovatsiyalarni rag‘batlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish, uzoq muddatli barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash hamda Markaziy Osiyo davlatlarining xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar bilan hamkorligini muvofiqlashtirishga chaqirmoqda. Uning haqiqiy amaliy qiymati esa chegaradan o‘tish vaqti qisqarishi, savdo to‘siqlari kamayishi, suv va energetika masalalari bo‘yicha kelishilgan yechimlar ishlashi hamda aholi uchun yangi iqtisodiy imkoniyatlar paydo bo‘lishida namoyon bo‘ladi.
Hamkorlikning inson hayotiga ta’sirini Orolbo‘yi misolida ham ko‘rish mumkin. Bu yerda suv tanqisligi, ekologik tanazzul, salomatlik, bandlik va ijtimoiy xizmatlar bilan bog‘liq muammolar bir-biriga chambarchas bog‘langan. Shu sabab ularni bir-biridan ajratilgan holda hal etish kutilgan natijani bermasligi mumkin.
BMT shafeligidagi Orolbo‘yi mintaqasi uchun Inson xavfsizligi bo‘yicha ko‘p sheriklik trast jamg‘armasi davlat idoralari, xalqaro tashkilotlar, donorlar va mahalliy jamoalar imkoniyatlarini birlashtirishga xizmat qilmoqda. Jamg‘arma yondashuvida Janub–Janub hamkorligi orqali innovatsion texnologiyalar va amaliy tajribalar almashinuviga ham alohida e’tibor qaratilgan.
Uning qo‘llab-quvvatlovida amalga oshirilgan qo‘shma dasturlar doirasida 16 mingdan ortiq qishloq aholisining ichimlik suvi, elektr energiyasi, tibbiy va ta’lim xizmatlaridan foydalanish imkoniyati yaxshilandi. Sinovdan o‘tkazilgan suv tejovchi texnologiya hosildorlikni 41 foizga oshirib, suv sarfini 20 foizga kamaytirish imkonini ko‘rsatdi.
Bu — hamkorlikning aholi kundalik hayotida qanday natija berishi mumkinligining aniq misoli. Ayni paytda Orolbo‘yida to‘planayotgan suvni tejash, cho‘llanishga qarshi kurashish, ijtimoiy infratuzilmani yaxshilash va mahalliy aholi bandligini ta’minlash bo‘yicha tajribalar o‘xshash muammolarga duch kelayotgan boshqa mamlakatlar uchun ham foydali bo‘lishi mumkin.
Rivojlanayotgan mamlakatlar bugun katta bozor, boy amaliy tajriba va yangi yechimlar manbaiga aylanmoqda. Ammo bu salohiyatdan samarali foydalanish uchun kelishuvlarni aniq loyihalarga, loyihalarni esa o‘lchanadigan natijalarga aylantirish zarur.
Har bir tashabbus tejalgan suv, yaratilgan ish o‘rni, o‘zlashtirilgan texnologiya, tayyorlangan mutaxassis, mahalliylashtirilgan ishlab chiqarish va aholi turmushidagi aniq o‘zgarish kabi mezonlar asosida baholanishi lozim.
O‘zbekiston uchun Janub–Janub hamkorligi “yashil” texnologiyalarni joriy etish, suv va energetika masalalariga amaliy yechim topish, innovatsiyalarni tezroq o‘zlashtirish va Markaziy Osiyodagi o‘zaro bog‘liqlikni mustahkamlash uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi.
12-sentyabrning asosiy mazmuni ham shunda: taraqqiyot uchun tayyor yechimni kutib o‘tirish emas, balki mavjud tajribani o‘rganish, uni o‘z sharoitiga moslashtirish va teng manfaat hamda o‘zaro mas’uliyat asosida yangi natijalarni birgalikda yaratish.
Alisher Azizov,
“Barqaror rivojlanish markazi” NNT bosh mutaxassisi