Shaharsozlikda eng qimmat xato — bino qurilgandan, yoʻl yotqizilgandan yoki yangi turar joy majmuasi foydalanishga topshirilgandan keyin ayon boʻladigan xatodir. Yangi obyekt atrofida tirbandlik kuchayishi, maktab va bogʻcha quvvati yetmasligi, suv yoki elektr tarmogʻiga ortiqcha yuk tushishi, yashil hududlar qisqarishi kabi muammolarni keyin bartaraf etish katta mablagʻ talab qiladi. «Raqamli egizak» texnologiyasi esa bunday qarorlarni qurilish boshlanishidan oldin virtual muhitda tekshirish imkonini beradi.
Janubiy Koreya poytaxti Seuldagi Virtual Seoul — S-Map platformasi shaharning uch oʻlchamli raqamli modeliga binolar, yoʻllar va boshqa fazoviy maʼlumotlarni birlashtiradi. Shu orqali yangi qurilish, transport harakati yoki infratuzilmadagi oʻzgarishlarning ehtimoliy taʼsiri oldindan baholanadi. Yaʼni shahar avval qurilib, keyin muammosi izlanmaydi — qaror dastlab raqamli muhitda sinovdan oʻtadi.
Oʻzbekiston uchun bu tajribani aynan koʻchirish emas, mahalliy shaharsozlik anʼanalariga moslashtirish muhim. Bizda shahar muhiti faqat binolardan iborat emas. Mahalla va hovlilar, jamoat maydonlari, piyodalar uchun qulay yoʻlaklar, soya-salqin koʻchalar, yashil hududlar hamda ijtimoiy obyektlarning aholiga yaqin joylashuvi shaharda yashash sifatini belgilaydi. Shuning uchun milliy «raqamli egizak» faqat 3D xarita emas, balki mahalla muhiti va inson ehtiyojini ham hisobga oladigan tahliliy platforma boʻlishi lozim.
Masalan, 5 ming xonadonli yangi massiv qurilishi rejalashtirilsa, platforma transport oqimi qanchalik ortishini, nechta maktab va bogʻcha kerak boʻlishini, suv, kanalizatsiya va elektr tarmoqlari qoʻshimcha yuklamani koʻtara olishini, binolar shamol yoʻnalishi va yashil hududlarga qanday taʼsir qilishini oldindan modellashtirishi mumkin. Bu qaror qabul qiluvchiga bir nechta variantni solishtirib, eng kam xarajatli va aholi uchun qulay yechimni tanlash imkonini beradi.
Bunday tizimni butunlay yangidan yaratish shart emas. Oʻzbekistonda bosh rejalar va shaharsozlik hujjatlarini elektron shaklga oʻtkazish, kadastr hamda geoaxborot maʼlumotlarini raqamlashtirish ishlari allaqachon yoʻlga qoʻyilgan. Keyingi bosqichda ushbu maʼlumotlarni yoʻllar, jamoat transporti, muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari, maktab va shifoxonalar, yashil hududlar hamda rejalashtirilayotgan qurilishlar haqidagi maʼlumotlar bilan yagona tizimda bogʻlash mumkin. Loyihani amaliyotga joriy etishni dastlab alohida tuman yoki yirik rekonstruksiya hududida sinov tariqasida boshlash maqsadga muvofiq. Yangi qurilish obyektlari ruxsat berish bosqichigacha raqamli model orqali baholanib, pilot loyiha samarali natija bersa, tizimni boshqa shaharlarga ham bosqichma-bosqich tatbiq etish mumkin.
«Raqamli egizak» milliy shaharsozlik anʼanalarining oʻrnini egallamaydi. Aksincha, u mavjud shahar muhitini asrash, mahalla manfaatlarini inobatga olish va zamonaviy infratuzilmani samarali rejalashtirish imkonini kengaytiradi. Uning asosiy qiymati chiroyli virtual shahar yaratishda emas, balki notoʻgʻri qarorning narxini gʻisht qoʻyilishidan oldin koʻra bilishdadir. Shunda Oʻzbekiston shaharlari avval virtual muhitda puxta sinovdan oʻtkazilib, keyin barpo etiladigan barqaror va inson uchun qulay yashash muhitiga aylanadi.
Manbalar: Seoul Metropolitan Government — Virtual Seoul (S-Map); World Bank — Smart City Solutions; Oʻzbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi materiallari.
Alisher Azizov Barqaror rivojlanish markazi — bosh mutaxassis