Markaziy Osiyo mintaqaviy hamkorlikning yangi bosqichiga kirib bormoqda. Bu jarayon Yevropa Ittifoqi modelining takrori ham, milliy tuzilmalardan ustun turuvchi bloklarni tuzishga urinish ham emas. Aksincha, mintaqa davlatlari suverenitetni saqlagan holda siyosiy muloqot, amaliy hamkorlik va muntazam maslahatlashuvga tayangan o‘ziga xos, moslashuvchan modelni shakllantirmoqda.
Parokandalikdan muvofiqlashuv sari
Uzoq yillar davomida Markaziy Osiyo ko‘pincha parokandalik nuqtai nazaridan tavsiflanib keldi. Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekistonni umumiy geografiya, tarix, infratuzilma va ekologik muammolar bog‘lab turgan bo‘lsa-da, hal etilmagan chegara masalalari, suv resurslaridan foydalanish bo‘yicha kelishmovchiliklar, savdo to‘siqlari va siyosiy ishonchning yetarli emasligi hamkorlikni cheklab keldi.
Bugun esa bunday tasavvur mintaqa hayotida kechayotgan o‘zgarishlarni to‘liq ifodalamaydi. So‘nggi o‘n yillikda siyosiy muloqot muntazam tus oldi, amaliy hamkorlik yo‘nalishlari kengaydi, maslahatlashuv madaniyati esa tobora institutsional mazmun kasb etmoqda.
Bu o‘zgarishlarning muhim omillaridan biri O‘zbekistonning qo‘shni davlatlarga nisbatan yondashuvida yuz bergan yangilanish bo‘ldi. 2017 yildan boshlab Toshkent Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan munosabatlarni tashqi siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgiladi va mintaqa rahbarlari o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri, muntazam muloqotni ilgari surdi. 2017 yil sentyabrda BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida Prezident Shavkat Mirziyoyev Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining muntazam Maslahat uchrashuvlarini o‘tkazish tashabbusini ilgari surdi. Ushbu formatdagi birinchi uchrashuv 2018 yil mart oyida bo‘lib o‘tdi.
Suveren vakolatlarni topshirmasdan hamkorlik qilish
Maslahat uchrashuvlari bosqichma-bosqich mintaqa oldida turgan umumiy masalalarni muhokama qilish uchun asosiy siyosiy maydonga aylandi. Shu bilan birga, bu format dastlabdan milliy tuzilmalardan ustun turuvchi tashkilot sifatida tuzilmagan. Markaziy Osiyoda mustaqil vakolatlarga ega mintaqaviy komissiya, umumiy parlament yoki Yevropa Ittifoqidagidek milliy tuzilmalardan ustun bo‘lgan huquqiy tizim mavjud emas.
Hamkorlik, asosan, davlat rahbarlari uchrashuvlari, vazirliklar darajasidagi muvofiqlashuv, ikki va ko‘p tomonlama bitimlar hamda aniq sohalarga yo‘naltirilgan mehanizmlar orqali rivojlanmoqda. Institutlar mavjud, ammo ular ixcham va davlatlar nazoratida qolmoqda. Ya’ni bu — suveren vakolatlarni topshirmasdan institutsionalashuv jarayonidir.
Shu ma’noda O‘zbekistonning rolini iyerarxik integratsiya loyihasini qurishga intilish sifatida emas, balki muntazam maslahatlashuv va amaliy hamkorlikni siyosiy jihatdan mumkin qiladigan muhitni shakllantirishga qo‘shilgan hissa sifatida baholash to‘g‘riroq. Eng muhimi, shakllanayotgan mintaqaviy tartib barcha ishtirokchi davlatlarning siyosiy irodasi va teng ishtirokini talab qiladi.
Siyosiy ishonch — mintaqaviy infratuzilmaning bir qismi
O‘zgarishlarning eng yaqqol belgisi yangi shtab-kvartira yoki shartnomaviy tashkilot paydo bo‘lgani emas. Eng muhim natija — avval mintaqaviy hamkorlikni qiyinlashtirgan muammolarning bosqichma-bosqich bartaraf etilayotganidir.
2025 yil mart oyida Qirg‘iziston va Tojikiston davlat chegarasi to‘g‘risida shartnoma imzolab, o‘nlab yillar davom itgan murakkab muzokara jarayonini rasman yakunladi. Chegaraning ayrim uchastkalarida avval mavjud bo‘lgan keskinlikni hisobga olganda, mazkur kelishuv kengroq mintaqaviy hamkorlik uchun siyosiy muhitni yaxshiladi.
Transport bog‘liqligi, suv resurslarini boshqarish, energetika, iqlimga chidamlilik, savdo va sanoat kooperatsiyasi ham tobora ko‘proq mintaqaviy masalalar sifatida ko‘rib chiqilmoqda. Dengizga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish imkoniyati bo‘lmagan va qo‘shni mamlakatlar bilan transport, suv, energiya va savdo tarmoqlari orqali chambarchas bog‘langan O‘zbekiston uchun prognoz qilinadigan mintaqaviy muhit bevosita iqtisodiy va xavfsizlik ahamiyatiga ega.
Aynan shu amaliy mazmun yangi mintaqaviylikka real asos bermoqda. Siyosiy yaqinlashuvdan keyin chegaraoldi savdosini kengaytirish, transport aloqalarini yaxshilash va umumiy muammolarga muvofiqlashtirilgan javoblarni ishlab chiqishga qaratilgan sa’y-harakatlar kuchaydi.
O‘zbekiston va mintaqaviy hamkorlikning institutsional rivoji
2025 yil 16 noyabrda Toshkent shahrida Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida o‘tkazilgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining yettinchi Maslahat uchrashuvi ushbu jarayonning navbatdagi bosqichini belgilab berdi. Uchrashuvda Ozarbayjonning formatga to‘laqonli ishtirokchi sifatida qo‘shilishi to‘g‘risida qaror qabul qilindi.
Toshkent uchrashuvi mehanizm tobora tizimlashib borayotganini, biroq uning hukumatlararo xususiyati saqlanayotganini ham ko‘rsatdi. O‘zbekiston raisligi davrida mintaqaviy kun tartibi xavfsizlik, hududlararo hamkorlik, sanoat, qishloq xo‘jaligi, ekologiya, madaniyat va boshqa yo‘nalishlarni qamrab olgan holda kengaydi.
Bu yerda jarayonning ketma-ketligi muhim. Markaziy Osiyoda institutsionalashuv ko‘p jihatdan siyosiy yaqinlashuvdan keyin shakllandi, undan oldin emas. Avvalo davlatlar o‘zaro muloqotni tikladi, ikki tomonlama keskinliklarni yumshatdi va amaliy hamkorlikni kengaytirdi. Rasmiy mehanizmlar esa shundan so‘ng ehtiyotkorlik va bosqichma-bosqichlik asosida rivojlandi.
Bunday yondashuvni «suverenitetni saqlovchi mintaqaviylik» deb ta’riflash mumkin: davlatlar muvofiqlashuvni chuqurlashtirishga intiladi, biroq siyosiy vakolatlarni yagona mintaqaviy markazga topshirmaydi.
Mintaqaviy yaqinlashuvdan xalqaro e’tirof sari
Tashqi sheriklar ham Markaziy Osiyoga tobora yaxlitroq mintaqaviy makon sifatida yondasha boshlamoqda. Buning yaqqol misoli — 2025 yil 4 aprelda Samarqand shahrida o‘tkazilgan birinchi «Yevropa Ittifoqi — Markaziy Osiyo» sammiti. Unda Markaziy Osiyoning besh mamlakati rahbarlari va Yevropa Ittifoqi vakillari ishtirok etdi.
Sammit yakunlari bo‘yicha Yevropa Ittifoqi va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi munosabatlar strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Kun tartibidan transport bog‘liqligi, savdo, energetika, suv resurslari, iqlim, muhim xom ashyo va boshqa yo‘nalishlar o‘rin oldi. Bu masalalarni beshta alohida ikki tomonlama yo‘nalish orqali samarali hal etish har doim ham oson emas.
Samarqandda mazkur sammitning o‘tkazilishi O‘zbekiston mintaqaviy siyosatining yana bir muhim jihatini ko‘rsatdi: milliy tashqi siyosatlarni yagona mintaqaviy markaz bilan almashtirmagan holda Markaziy Osiyoning jamoaviy xalqaro sub’yektligini kuchaytirish. Yaqinroq muvofiqlashuv barcha masalalarda bir xil pozitsiyada turishni anglatmaydi. U manfaatlar mushtarak bo‘lgan sohalarni aniqlash va birgalikdagi harakatlar orqali amaliy natijaga erishish imkonini beradi.
O‘ziga xos afzallik va cheklovlarga ega model
Shakllanayotgan modelning qator afzalliklari bor. U hamkorlik oldidagi siyosiy to‘siqlarni kamaytiradi, qarorlar uchun milliy mas’uliyatni saqlab qoladi va milliy tuzilmalardan ustun vakolatlar masalasini oldindan hal qilmasdan turib amaliy tashabbuslarni ilgari surish imkonini beradi.
Biroq uning cheklovlari ham mavjud. Konsensusga asoslangan hamkorlik qaror qabul qilishni sekinlashtirishi mumkin. Ixcham institutsional tuzilmalar kelishuvlarni amalga oshirishda nomutanosiblikka olib kelishi ehtimoldan holi emas. Shuningdek, mintaqaviy hamkorlik siyosiy ustuvorliklar almashinuvi, iqtisodiy shoklar yoki yangi kelishmovchiliklar ta’siriga sezgir bo‘lib qoladi. Uning barqarorligi, avvalo, milliy manfaatlar farq qilgan vaziyatlarda ham hamkorlik amaliyoti saqlanib qolishiga bog‘liq bo‘ladi.
Shu bois keyingi bosqichni sammitlar soni bilan emas, balki siyosiy kelishuvlar transport, savdo, suv va energetika, iqlim o‘zgarishiga moslashuv, xavfsizlik hamda xalqlar o‘rtasidagi aloqalarda qay darajada barqaror natija berayotgani bilan baholash authorised/tўғri bo‘ladi.
Nega Markaziy Osiyo tajribasi mintaqa tashqarisida ham ahamiyatli?
Markaziy Osiyo mintaqaviylik haqidagi xalqaro munozaralar uchun aynan Yevropa Ittifoqiga o‘xshamasligi bilan qiziq. Yevropa tajribasi uzoq vaqt mintaqaviy hamkorlik qanday rivojlanishi kerakligi haqidagi qarashlarga ta’sir qilib keldi: davlatlar hamkorlik qiladi, umumiy institutlar yaratadi, umumiy qoidalarni qabul qiladi va ayrim sohalarda vakolatlarni milliydan ustun bo‘lgan darajaga o‘tkazadi.
Markaziy Osiyo esa boshqacha yo‘ldan bormoqda. Mintaqa davlatlari suverenitet va hukumatlararo qaror qabul qilish tamoyiliga sodiq qolgan holda siyosiy maslahatlashuvlar va amaliy o‘zaro bog‘liqlikning tobora amaliy tizimini shakllantirmoqda.
O‘zbekiston mazkur jarayonga ochiqroq mintaqaviy siyosiy muhitni shakllantirish, Markaziy Osiyo rahbarlarining muntazam Maslahat uchrashuvlari tashabbusini ilgari surish va siyosiy yaqinlashuvni amaliy hamkorlik bilan bog‘lash orqali salmoqli hissa qo‘shdi. Ayni paytda bu jarayon mohiyatan jamoaviydir: uning kelgusi rivoji barcha ishtirokchi davlatlarning milliy ustuvorliklarni umumiy mintaqaviy manfaatlar bilan uyg‘unlashtira olishiga bog‘liq.
Markaziy Osiyo kelajakda Yevropa Ittifoqining yana bir nusxasiga aylanmasligi mumkin — bunday maqsadning o‘zi ham yo‘q. Uning ahamiyati boshqada: mintaqa o‘zining tarixiy, siyosiy va institutsional xususiyatlariga tayangan holda ham tobora jips, muvofiqlashgan va xalqaro maydonda salmoqli sub’yektga aylanishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.
Jahongir Isayev
«Barqaror rivojlanish markazi» NNT bo‘lim boshlig‘i