Бугунги кунда сунъий интеллектдан таълим, ахборот, хизмат кўрсатиш ва бошқа соҳаларда фойдаланиш инсон ҳаёти учун янги имкониятларни яратди. Инсон билан мулоқот қиладиган чатботлар, таълим дастурлари, ахборотни қайта ишлаш тизимлари ва мураккаб вазифаларни бажарадиган технологиялардан фойдаланиш ортиб бораётгани уларнинг инсон манфаатларига мослиги, ахборотга ишонч, инсон ҳуқуқлари ва тенг имкониятлар каби масалаларга ҳам эътибор қаратишни талаб этади.
Шу нуқтаи назардан, 2026 йил 4–5 сентябрь кунлари Рим шаҳрида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти доирасида ўтказилган мулоқотларда сунъий интеллектнинг инсон цивилизацияси, тараққиёти ва қадр-қимматига таъсири муҳокама қилинди. Тадбирда технологик тараққиёт инсон қадриятлари, ахлоқий масъулият ва инсон ҳуқуқлари билан уйғун бўлиши кераклиги таъкидланди. БМТ Бош котиби Антониу Гутерриш илгари сурган тамойиллардан бири ҳам технология инсонга хизмат қилиши кераклигига қаратилган.
Муҳокамаларда сунъий интеллектнинг таълим имкониятларини кенгайтириш, инсон салоҳиятини ривожлантириш ва барқарор тараққиётни қўллаб-қувватлашдаги имкониятлари билан бир қаторда, ахборот муҳитига таъсири ҳам кўриб чиқилди. Хусусан, ёлғон ва чалғитувчи ахборотларнинг тарқалиши, ахборот манбаларига ишончни сақлаш ва ижтимоий бирдамликни таъминлаш масалалари қайд этилди.
Сунъий интеллект тизимларида турли тиллар, маданиятлар ва билим манбаларининг акс этиши ҳам алоҳида масала ҳисобланади. Агар рақамли технологиялар асосан айрим тиллар ёки жамиятларнинг эҳтиёжларига мослаштирилса, улардан фойдаланиш имкониятларида тафовутлар пайдо бўлиши мумкин. Шу сабабли сунъий интеллектни ривожлантиришда тенг имконият ва инклюзивлик тамойилларини ҳисобга олиш зарур.
Римдаги мулоқотларда сунъий интеллектнинг технологик ва иқтисодий жиҳатлари билан бир қаторда, инсоннинг жамиятдаги ўрни ва масъулиятига таъсири ҳам кўриб чиқилди. Инсон учун муносиб ҳаёт, ахлоқий танлов ва масъулият каби тушунчалар технологиялар ривожланган шароитда ҳам ўз аҳамиятини сақлаши зарурлиги таъкидланди.
Сунъий интеллектнинг кенг қўлланилиши билан бир қаторда, унинг меҳнат бозори ва инсон фаолиятига таъсири билан боғлиқ масалалар ҳам мавжуд. Айрим касб ва фаолият турларида инсон меҳнатига эҳтиёжнинг камайиши, технологияларга ортиқча таяниш ва инсоннинг мустақил фикрлашига таъсир этиши мумкин бўлган ҳолатлар шулар жумласидандир. Шунингдек, сунъий интеллект қарорларида алгоритмларга киритилган нотўғри ёндашувларнинг акс этиши айрим гуруҳлар манфаатларига таъсир қилиши эҳтимоли ҳам бор.
Сунъий интеллектнинг бундай имконият ва хавфлари технологияларни ривожлантириш билан бир қаторда, уларнинг жамиятга таъсирини ҳам кенг муҳокама қилиш зарурлигини кўрсатади. БМТ доирасида ўтказилган мазкур мулоқотларни 2027 йилда мамлакатлар ва маҳаллий жамоалар иштирокида кенгайтириш режалаштирилган. Бу жараёнда сунъий интеллектнинг техник имкониятлари билан бир қаторда, турли жамиятларнинг қарашлари, инсон қадр-қиммати ва умумий манфаатларга оид масалалар ҳам муҳокама қилинади.
Сунъий интеллектдан фойдаланиш доираси кенгайган шароитда технологиянинг инсон ҳаётига таъсирини фақат техник имкониятлар билан баҳолаш етарли эмас. Унинг таълим ва ахборот соҳаларидаги қўлланилиши билан бирга, инсон ҳуқуқлари, тенг имкониятлар, ахборотга ишонч ва ахлоқий масъулият билан боғлиқ жиҳатлар ҳам ҳисобга олиниши керак.
Шарифова Мадинабону,
“Барқарор ривожланиш маркази” ННТ бош мутахассиси