Сув иқтисодий тараққиёт, озиқ-овқат хавфсизлиги ва экологик барқарорликнинг асосий кафолатидир. Бугунги кунда иқлим ўзгариши, аҳоли сонининг ортиши ҳамда сув ресурсларига бўлган талабнинг тобора ошиб бориши сувдан оқилона фойдаланишни жаҳон миқёсидаги стратегик масалага айлантирмоқда. Шу боис сув ресурсларини самарали бошқариш эндиликда нафақат аграр соҳанинг, балки миллий иқтисодиёт рақобатбардошлиги, экологик хавфсизлик ва барқарор ривожланишнинг муҳим шарти сифатида қаралмоқда.
Трансчегаравий сув ресурсларига боғлиқ Ўзбекистон учун сувдан оқилона фойдаланиш стратегик аҳамиятга эга. Шу боис Янги Ўзбекистонда ирригацияни модернизация қилиш, сув тежамкор технологияларни кенг жорий этиш ва сув ресурсларини самарали бошқаришга қаратилган тизимли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бу ўзгаришлар сув хавфсизлиги, озиқ-овқат барқарорлиги ва барқарор тараққиётнинг муҳим омилига айланмоқда.
Президент Шавкат Мирзиёев томонидан илгари сурилган сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, сув тежамкор технологияларни кенг жорий этиш ва сув хўжалиги тизимини модернизация қилишга қаратилган ташаббуслар Янги Ўзбекистонда ушбу соҳадаги давлат сиёсатининг устувор йўналишини белгилаб берди. “Мамлакатимизда сувнинг қарийб 90 фоизи қишлоқ хўжалигида ишлатилади ва ирригацияни ислоҳ қилиш бизнинг стратегик мақсадларимиздан бири ҳисобланади”, деган ёндашув бугунги кунда рақамлаштириш, инфратузилмани янгилаш ва сувдан самарали фойдаланишга қаратилган ислоҳотларнинг асосий тамойилига айланди.
Мустақилликнинг дастлабки йилларида Ўзбекистон сув хўжалиги соҳаси иқтисодий ва институционал жиҳатдан мураккаб шароитда ривожланди. Янги давлатчилик тизимини шакллантириш, бозор иқтисодиётига ўтиш ва молиявий имкониятларнинг чекланганлиги шароитида устувор вазифа ирригация ва мелиорация тизимларининг барқарор ишлашини таъминлаш, гидротехника иншоотларини сақлаб қолиш ҳамда қишлоқ хўжалигини узлуксиз сув билан таъминлашдан иборат бўлди. Шу мақсадда сув омборлари, насос станциялари, магистрал каналлар ва коллектор-дренаж тармоқларининг ишончли фаолиятига алоҳида эътибор қаратилди.
Бу, аввало, қишлоқ хўжалиги мамлакат иқтисодиётининг етакчи тармоғи, суғориладиган деҳқончилик эса аҳоли бандлиги, озиқ-овқат хавфсизлиги ва экспорт салоҳиятининг муҳим омили бўлгани билан боғлиқ эди. Шу боис сув хўжалиги инфратузилмасини барқарор сақлаш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди.
2000-йилларга келиб ирригация ва мелиорация инфратузилмасини техник жиҳатдан модернизация қилиш ишлари бошланди. Бироқ ислоҳотлар асосан мавжуд тизимларни сақлаб қолишга қаратилган бўлиб, рақамли бошқарув, автоматлаштирилган сув ҳисоби ва сув тежамкор технологиялар ҳали кенг жорий этилмаган эди. Ирригация тармоқларининг эскириши, сув йўқотишларининг юқорилиги, иқлим ўзгариши ва сув ресурсларига бўлган талабнинг ортиши тармоқни тубдан янгилаш зарурлигини яққол намоён қилди.
2017 йилдан бошлаб сув хўжалигини ривожлантиришда сифат жиҳатидан янги босқич бошланди. Асосий эътибор инфратузилмани комплекс модернизация қилиш, сув ресурсларини интеграциялашган бошқариш, рақамли технологиялар ва сув тежамкор усулларни кенг жорий этиш, бошқарув самарадорлигини оширишга қаратилди. Шунингдек, халқаро молия институтлари ва хорижий ҳамкорлар иштирокида инвестиция лойиҳалари амалга оширилиб, тармоққа илғор муҳандислик ечимлари ва замонавий бошқарув технологиялари татбиқ этилди.
Натижада сув хўжалиги анъанавий хизмат кўрсатувчи тармоқдан мамлакатнинг сув, озиқ-овқат, экологик ва иқтисодий хавфсизлигини таъминловчи стратегик соҳага айланди. Бу эса сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, сув йўқотишларини қисқартириш ва тармоқни инновацион ҳамда рақамли асосда ривожлантириш учун мустаҳкам пойдевор яратди.
Соҳада амалга оширилган ўзгаришларнинг ҳуқуқий ва стратегик асоси сифатида Президентнинг 2020 йил 10 июлдаги “Ўзбекистон Республикаси сув хўжалигини ривожлантиришнинг 2020–2030 йилларга мўлжалланган концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармони алоҳида аҳамият касб этди. Мазкур Концепция сув хўжалигини ривожлантиришнинг узоқ муддатли стратегиясини белгилаб бериб, сув ресурсларини интеграциялашган бошқариш, сув ҳисобини рақамлаштириш, ирригация ва мелиорация тизимларини модернизация қилиш, сув тежамкор технологияларни кенг жорий этиш, гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги ва ишончлилигини таъминлаш ҳамда соҳада давлат бошқаруви самарадорлигини оширишни устувор вазифалар сифатида белгилади. Энг муҳими, мазкур Концепция сув хўжалигини инновациялар ва рақамли технологияларга асосланган замонавий ривожланиш моделига ўтказиб, сув хавфсизлиги ва барқарор иқтисодий тараққиёт учун мустаҳкам асос яратди.
Янги Ўзбекистонда сув хўжалиги соҳасини рақамлаштириш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. Бугунги кунда тармоқнинг барча асосий жараёнларини ўзаро боғлайдиган ягона “Рақамли сув хўжалиги” платформаси жорий этилди. Ушбу тизим доирасида 600 мингдан ортиқ сувдан фойдаланувчилар ҳамда
4 миллион гектардан зиёд суғориладиган ер майдонларини қамраб олган ягона рақамли маълумотлар базаси шакллантирилмоқда. Бу нафақат сув ресурслари ҳаракатини аниқ ҳисобга олиш ва тақсимлашни таъминламоқда, балки қарор қабул қилиш жараёнини маълумотларга асосланган бошқарув тамойиллари асосида ташкил этиш, соҳада очиқлик ва шаффофликни кучайтиришга хизмат қилмоқда.
Рақамли трансформациянинг яна бир муҳим йўналиши сифатида “Smart Water” технологиялари босқичма-босқич жорий этилмоқда. Замонавий интеллектуал қурилмалар сув сарфини реал вақт режимида кузатиш, сув йўқотишларини тезкор аниқлаш ва уларнинг олдини олиш имконини бермоқда. Шу билан бирга, янги ташкил этилган “Вазиятлар маркази” сув тақсимотини масофадан туриб мониторинг қилиш, таҳлил қилиш ва тезкор бошқарув қарорларини қабул қилишнинг ягона мувофиқлаштирувчи марказига айланди. Бу эса инсон омилининг таъсирини камайтириш, бошқарув тезкорлиги ва аниқлигини ошириш, сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини сезиларли даражада юксалтиришга хизмат қилмоқда.
Сўнгги йилларда сув тежамкор технологияларни кенг жорий этиш соҳадаги энг муҳим амалий натижалардан бири бўлди. Агар 2017 йилга қадар ушбу технологиялар 4,3 миллион гектар суғориладиган ерларнинг ҳатто 1 фоизига ҳам татбиқ этилмаган бўлса, бугунги кунга келиб улар 2,6 миллион гектар, яъни суғориладиган майдонларнинг
60 фоиздан ортиқ қисмида қўлланилмоқда. Бу қисқа вақт ичида эришилган юқори натижа бўлиб, мамлакатда сув ресурсларини бошқаришга бўлган ёндашув тубдан ўзгарганини кўрсатади. Энг муҳими, мазкур технологиялар сув сарфини қисқартириш билан бир қаторда, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш самарадорлигини ошириш, ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, ишлаб чиқариш харажатларини камайтириш ва иқлим ўзгариши таъсирига мослашиш имкониятларини кенгайтирмоқда.
Бу борада белгиланган истиқболли вазифалар ҳам аниқ иқтисодий ва экологик мақсадларга қаратилган. Хусусан, сув тежамкор технологияларни барча суғориладиган майдонларда жорий этиш ҳамда ҳар йили камида 5 миллиард куб метр сувни иқтисод қилиш режалаштирилган. Ушбу вазифаларнинг тўлиқ амалга оширилиши сув ресурсларига бўлган босимни камайтириш, қишлоқ хўжалигида барқарор ишлаб чиқаришни таъминлаш ва мамлакатнинг сув хавфсизлигини мустаҳкамлашда муҳим аҳамият касб этади.
Сув ресурсларини тежашда инфратузилмани модернизация қилиш ҳам ҳал қилувчи омиллардан бири бўлиб қолмоқда. Кейинги йилларда ирригация тармоқларини бетонлаштириш ишлари жадаллаштирилиб, уларнинг қамрови 40 фоизга етказилди.
Каналларни бетонлаштириш, рақамли бошқарув тизимларини жорий этиш ва сув тежамкор агротехнологияларни қўллаш ҳисобига ҳар йили 10 миллиард куб метрга яқин сув иқтисод қилинишига эришилмоқда. Бу мамлакатнинг йиллик 50–52 миллиард куб метр сув истеъмолининг қарийб бешдан бир қисмига тенг бўлган ресурсни сақлаб қолиш имконини бермоқда. Бундай натижа нафақат сув хавфсизлигини мустаҳкамлаш, балки қишлоқ хўжалигининг рақобатбардошлигини ошириш, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш ва сув танқислиги шароитида иқтисодиёт тармоқларининг барқарор фаолияти учун мустаҳкам замин яратаётгани билан ҳам аҳамиятлидир.
Рақамлаштириш, сув тежамкор технологияларни кенг жорий этиш ва ирригация инфратузилмасини модернизация қилишнинг ўзаро уйғун ҳолда амалга оширилиши сув хўжалигини ривожлантиришнинг мутлақо янги моделини шакллантирмоқда. Ушбу модель ҳар бир томчи сувдан самарали фойдаланиш, сув йўқотишларини минималлаштириш ва чекланган сув ресурсларини келгуси авлодлар учун асраб қолишга қаратилган узоқ муддатли стратегик ёндашувга асосланади. Натижада сув ресурсларини бошқариш тизимида самарадорлик, барқарорлик ва рақамли бошқарув тамойиллари тобора мустаҳкам қарор топмоқда.
Авазбек Холбеков,
“Барқарор ривожланиш маркази” ННТ бўлим бошлиғи