Марказий Осиё давлат раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари (Consultative Meetings of Central Asian Heads of State) сўнгги етти йил мобайнида минтақадаги энг муҳим сиёсий ва стратегик мулоқот майдонларидан бири сифатида шаклланди. Бу формат 2018 йилда Остонада Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан йўлга қўйилган бўлиб, ўша вақитдан бери доимий равишда ўтказилиб келмоқда. Ушбу ташаббус минтақавий ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқди ва давлат раҳбарлари учун очиқ мулоқот, ўзаро ишончни мустаҳкамлаш ҳамда умумий манфаатлар атрофида бирлашиш имкониятини яратди.
Жорий ҳафтада Тошкентда бўлиб ўтадиган еттинчи маслаҳат учрашуви айниқса муҳим аҳамиятга эга. Чунки у нафақат минтақавий ҳамкорликни чуқурлаштиришга, балки глобал барқарор ривожланиш мақсадлари (БРМ) билан уйғунлашган янги йўналишларни белгилашга хизмат қилади. Бу эса Марказий Осиё давлатлари учун халқаро майдондаги нуфузни ошириш, иқтисодий ва экологик барқарорликни таъминлаш, шунингдек, умумий ривожланиш стратегияларини глобал тенденциялар билан уйғунлаштириш имкониятини тақдим этади.
Тошкент минтақавий ҳамкорликнинг янги кун тартибини шакллантириш мақсадида маслаҳат жараёнининг ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлашга қаратилган концептуал ҳужжатларни тайёрламоқда. Кутилаётган учрашувда Ўзбекистон сиёсий мулоқотни чуқурлаштириш, транспорт алоқаларини кенгайтириш, чегаралараро савдони ривожлантириш ва иқтисодий ҳамкорликнинг янги йўналишларини йўлга қўйиш бўйича ташаббусларни тақдим этишни режалаштирмоқда.
Саммитда, шунингдек, сув ресурслари ва энергетика соҳасидаги ҳамкорлик, иқлим ўзгаришига қарши кураш чоралари ҳамда табиий ресурсларни барқарор бошқариш масалалари ҳам муҳокама қилинади.
Ташкилот тарихи ва вазифалари
Марказий Осиё давлат раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари тарихига назар ташлар эканмиз, унинг илк босқичи 2018 йил 15 мартда Остонада ўтган йиғилишдан бошланади. Бу учрашув минтақадаги сиёсий мулоқотнинг янги формати сифатида тарихга кирди. Чунки ундан олдинги ўн йил давомида давлат раҳбарлари бундай даражадаги умумий майдонда йиғилмаган эди. Шу жиҳатдан, Остона учрашуви минтақавий ҳамкорликни қайта тиклаш ва янги босқичга олиб чиқишда муҳим қадам бўлди.
Маслаҳат кенгашининг асосий вазифалари бир нечта йўналишни қамраб олади. Биринчидан — у минтақавий хавфсизлик ва барқарорликни таъминлашга қаратилган. Бу мақсадда давлатлар ўзаро ишончни мустаҳкамлаш, чегара хавфсизлиги ва терроризмга қарши курашда ҳамкорликни йўлга қўйишга интилади.
Иккинчидан — кенгаш савдо, транспорт ва энергетика соҳаларида ҳамкорликни кучайтиришни мақсад қилади. Минтақа давлатлари учун транзит йўлаклари, энергетика ресурсларини самарали бошқариш ва савдо алоқаларини кенгайтириш стратегик аҳамиятга эга.
Учинчи муҳим йўналиш — экологик муаммолар ва сув ресурсларини бошқаришда умумий ёндашув ишлаб чиқиш. Марказий Осиёда сув тақчиллиги, чўлланиш ва атроф-муҳит муаммолари барқарор ривожланишга жиддий таъсир кўрсатади. Шу боис, кенгашда бу масала доимий равишда муҳокама қилинади ва давлатлар ўзаро ечим топишга ҳаракат қилади.
Тўртинчи — вазифа маданий ва гуманитар алоқаларни мустаҳкамлашдир. Минтақа халқлари тарихий, маданий ва маънавий жиҳатдан узвий боғлиқ бўлгани учун, бу соҳадаги ҳамкорлик нафақат халқлар ўртасидаги дўстликни кучайтиради, балки умумий идентификация ва бирликни ҳам мустаҳкамлайди.
Шу тариқа, маслаҳат учрашувлари тарихий жиҳатдан янги формат сифатида пайдо бўлиб, унинг вазифалари минтақавий барқарорликдан тортиб иқтисодий ва маданий ҳамкорликкача бўлган кенг қамровли йўналишларни ўз ичига олади.
Маслаҳат кенгашининг бошқа ташкилотлардан фарқи ва устунлиги
Марказий Осиё давлат раҳбарларининг маслаҳат кенгаши ўз табиатига кўра расмий халқаро ташкилот эмас, балки давлат раҳбарлари учун очиқ мулоқот майдони ҳисобланади. Унинг асосий хусусияти — информал форматда ташкил этилиши ва бюрократик тузилмалардан холи бўлишида намоён бўлади.
Фарқлари: Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти (ШҲТ) ёки Евроосиё Иқтисодий Иттифоқи (ЕОИИ) каби интеграцион ташкилотлардан фарқли равишда маслаҳат кенгаши ҳеч қандай доимий котибият, институционал органлар ёки мажбурий қарор қабул қилиш механизмларига эга эмас. Бу кенгашда қабул қилинган қарорлар маслаҳат ва келишув асосида амалга оширилади, яъни давлатлар ўз миллий манфаатларини ҳисобга олган ҳолда ихтиёрий тарзда иштирок этади.
Устунликлари:
- Биринчидан, кенгаш ҳаққоний ва очиқ мулоқот имкониятини яратади. Давлат раҳбарлари бюрократик тўсиқларсиз тўғридан-тўғри мулоқот қилиш имконига эга бўлади.
- Иккинчидан, минтақавий етакчиларнинг шахсий иштирокини таъминлайди. Бу эса ишонч муҳитини мустаҳкамлайди ва стратегик масалаларни самарали муҳокама қилишга шароит яратади.
- Учинчидан, кенгашнинг мослашувчан ва тезкор формати унинг энг катта афзалликларидан бири ҳисобланади. Чунки у расмий ташкилотлардан фарқли равишда мураккаб бюрократик жараёнларга боғланмаган ва долзарб масалаларни тезкор муҳокама қилиш имкониятини тақдим этади.
Шу тариқа, маслаҳат кенгаши расмий халқаро ташкилотлардан фарқли равишда содда, самарали ва ишончли мулоқот майдони сифатида минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлашда муҳим ўрин тутади.
Ўзбекистоннинг роли ва БРМ билан уйғунлик
Марказий Осиё давлат раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари формати илк бор Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан йўлга қўйилган ва бу жараёнда Ўзбекистон унинг асосий ҳаракатлантирувчи кучига айланган. Мамлакатнинг фаол иштироки ва ташаббускорлиги натижасида маслаҳат кенгаши минтақавий ҳамкорликнинг самарали платформасига айланди.
БРМ билан уйғунлик масаласи Ўзбекистоннинг бу форматдаги иштироки орқали яққол намоён бўлади.
Биринчидан — экологик барқарорликка эътибор қаратилади. Сув ресурсларини самарали бошқариш, чўлланишга қарши кураш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш мамлакатнинг БРМга уйғун йўналишларидан ҳисобланади.
Иккинчидан — иқтисодий ўсиш ва савдо интеграциясига алоҳида урғу берилади. Минтақавий савдо йўлакларини ривожлантириш, транспорт ва энергетика соҳаларидаги ҳамкорликни кучайтириш орқали Ўзбекистон БРМнинг иқтисодий ўсиш ва барқарор инфратузилма мақсадларига ҳисса қўшмоқда.
Учинчидан — инсон капиталини ривожлантириш масаласи муҳим аҳамиятга эга. Таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларидаги ислоҳотлар, ёшлар ва аёллар имкониятларини кенгайтириш орқали мамлакат БРМнинг ижтимоий ривожланиш йўналишларини амалга оширмоқда.
Умумий ривожланишдаги аҳамияти эса бир нечта йўналишда намоён бўлади:
- Минтақавий барқарорлик орқали глобал инвестицияларни жалб қилиш имконияти кенгаяди.
- Транспорт ва логистика маркази сифатида Ўзбекистоннинг роли кучаяди, бу эса минтақавий интеграцияни чуқурлаштиради.
- Маданий ва гуманитар алоқалар орқали халқлар ўртасидаги бирлик мустаҳкамланади, бу эса умумий ривожланишга ижобий таъсир кўрсатади.
Шу тариқа, Ўзбекистоннинг маслаҳат кенгашидаги иштироки ва ташаббускорлиги нафақат минтақавий ҳамкорликни чуқурлаштиришга, балки глобал барқарор ривожланиш мақсадлари билан уйғунлашган стратегияларни амалга оширишга хизмат қилмоқда.
Марказий Осиё давлат раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари етти йил давомида минтақавий ҳамкорликнинг энг самарали механизмларидан бири сифатида шаклланди. Ушбу формат давлат раҳбарлари учун очиқ мулоқот майдонини яратиб, минтақадаги сиёсий, иқтисодий ва гуманитар жараёнларни мувофиқлаштиришда муҳим платформага айланди.
Тошкентда ўтадиган еттинчи маслаҳат учрашуви айниқса аҳамиятли босқич ҳисобланади. Чунки у нафақат минтақавий интеграцияни чуқурлаштиришга, балки глобал барқарор ривожланиш мақсадлари (БРМ) билан уйғунлашган янги стратегик йўналишларни белгилашга хизмат қилади. Бу жараёнда давлатлар сув ресурсларини бошқариш, экологик барқарорликни таъминлаш, иқтисодий ўсишни рағбатлантириш ва инсон капиталини ривожлантириш каби йўналишларда умумий мақсадларга эришиш учун бирлашмоқда.
Ўзбекистоннинг ташаббуси ва етакчи роли бу жараёнда алоҳида аҳамиятга эга. Президент Шавкат Мирзиёевнинг минтақавий мулоқотни қайта тиклаш ташаббуси натижасида маслаҳат кенгаши ҳаётга татбиқ этилди ва бугунги кунда у нафақат минтақавий, балки глобал ривожланиш жараёнлари билан уйғунлашган ҳолда амалга оширилмоқда. Ўзбекистоннинг фаол иштироки ва стратегик йўналишлари минтақада барқарорликни таъминлаш, халқаро инвестицияларни жалб қилиш ва транспорт-логистика маркази сифатида мамлакатнинг ролини кучайтиришга хизмат қилмоқда.
Шу билан бирга, маслаҳат учрашувлари маданий ва гуманитар алоқаларни мустаҳкамлаш орқали халқлар ўртасидаги бирликни кучайтиради. Бу жараён нафақат минтақавий ҳамкорликни, балки глобал миқёсдаги тинчлик ва барқарор ривожланишни таъминлашга ҳам ҳисса қўшади.
Хулоса қилиб айтганда, Тошкентдаги еттинчи маслаҳат учрашуви Марказий Осиё давлатлари учун янги стратегик босқични англатади. У минтақавий ҳамкорликни глобал барқарор ривожланиш мақсадлари билан уйғунлаштириш орқали нафақат минтақада, балки халқаро майдонда ҳам муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистоннинг ташаббускорлиги ва етакчи роли эса бу жараёнда минтақавий ҳамкорликни глобал тенденциялар билан уйғунлаштиришга хизмат қилмоқда.
Барқарор ривожланиш маркази
бош мутахассиси
Шухрат Хожимуродов