Yer masalasi faqat kadastr, mulk yoki ijara munosabati emas. Bu — oziq-ovqat xavfsizligi, tadbirkorlik muhiti, uy-joy siyosati, investitsiya jozibadorligi, suv resurslari va ekologik barqarorlik bilan bogʻliq strategik yoʻnalishdir. Oʻzbekistonda soʻnggi yillarda yer ajratishda ochiqlik, elektron auksion, mulk va ijara huquqlarini himoya qilish, qishloq xoʻjaligi yerlaridan samarali foydalanish boʻyicha muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Endigi asosiy vazifa — ushbu oʻzgarishlarni yagona, tushunarli va zamonaviy Yer kodeksi mantigʻiga jamlashdan iborat.
Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi Yer kodeksida yer umummilliy boylik sifatida belgilangan. U xalq hayoti, faoliyati va farovonligining asosi boʻlgani uchun undan oqilona foydalanish va uni davlat tomonidan muhofaza qilish zarurligi qayd etilgan. Kodeksda yer qonunchiligining vazifalari qatorida tuproq unumdorligini tiklash va oshirish, tabiiy muhitni asrash, yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarni himoya qilish ham belgilangan. Demak, yerga munosabatda uchta mezon — iqtisodiy samara, huquqiy kafolat va ekologik masʼuliyat bir-biridan ajralmasligi kerak.
Soʻnggi yillardagi islohotlar aynan shu muvozanatni taʼminlashga qaratildi. Prezidentning 2021-yil 8-iyundagi PF-6243-son farmoni bilan yer munosabatlarida tenglik va shaffoflikni taʼminlash, yerga boʻlgan huquqlarni ishonchli himoya qilish hamda ularni bozor aktiviga aylantirish boʻyicha yangi tartiblar belgilandi. Ushbu farmon yer ajratishda maʼmuriy qarorbozlikni kamaytirish, ochiq raqobat va huquqiy kafolatlarni kuchaytirishda muhim burilish boʻldi.
Amaliyotdagi eng muhim oʻzgarishlardan biri — yer uchastkalarini ajratishda elektron auksion mexanizmlarining kengayishidir. Amaldagi tartibga koʻra, qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar barcha turdagi qishloq xoʻjaligi tovar ishlab chiqaruvchilari ishtirok eta oladigan elektron onlayn-auksion yakunlariga koʻra faqat ijara huquqi asosida ajratiladi. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yerlar esa mulk huquqi va ijara huquqi asosida elektron onlayn-auksion orqali realizatsiya qilinadi.
Bu islohotlarning siyosiy-huquqiy ahamiyati shundaki, yer masalasida «kimningdir qarori» emas, qonun, ochiq maʼlumot, elektron tizim va teng raqobat ustuvor boʻlishi kerak. Yer ajratishda shaffoflik — faqat iqtisodiy islohot emas, balki adolatli davlat, mulk huquqi kafolati va korrupsiyaviy omillarni qisqartirishning muhim shartidir.
Ayniqsa, mahalliy davlat hokimiyati organlarining yer munosabatlariga oid ayrim vakolatlari, shu jumladan yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarni belgilash, eʼtirof etish va oʻzgartirish boʻyicha qaror qabul qilish huquqining bekor qilingani muhim institutsional oʻzgarish boʻldi. Shu bilan birga, yer munosabatlariga doir qarorlarni «E-qaror» tizimi orqali qabul qilish, geografik maʼlumotlar va xaritalarni kadastr axborot tizimi orqali shakllantirish tartiblari ham belgilangan.
Qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yer uchastkalarini xususiylashtirish toʻgʻrisidagi qonun ham shu yoʻnalishdagi muhim qadamlardan biri boʻldi. Unda yer uchastkalarini xususiylashtirish qonuniylik, ixtiyoriylik va haq toʻlash kabi prinsiplar asosida amalga oshirilishi belgilangan. Bu tadbirkor va investor uchun huquqiy aniqlik, fuqaro uchun esa mulkiy kafolat deganidir.
Biroq sohadagi ijobiy oʻzgarishlar bilan birga, hal qilinishi kerak boʻlgan jiddiy masala ham bor: yer munosabatlariga oid normalar turli qonunlar, farmonlar, qarorlar va idoraviy tartiblarga tarqalib ketgan. Amaldagi Yer kodeksi 1998-yilda qabul qilingan. Keyingi yillardagi islohotlar esa uning ayrim moddalariga oʻzgartish kiritish yoki alohida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilish orqali amalga oshirilmoqda. Bu huquqiy baza ishlamayapti degani emas. Aksincha, islohotlar bor. Ammo ularni yagona, tushunarli va tizimli kodeksga jamlash ehtiyoji kuchaymoqda.
Bu ehtiyoj oddiy fuqaro, fermer yoki tadbirkor hayotida ham yaqqol koʻrinadi. Masalan, tadbirkor yer uchastkasi olish, uni xususiylashtirish, kadastrdan oʻtkazish yoki unda obyekt qurish uchun bir nechta normativ hujjat, elektron tizim va idoralararo tartiblar bilan ishlashga majbur boʻladi. Fermer esa yer ijarasi, qayta ijara, agrotexnik majburiyatlar, suv taʼminoti va tuproq unumdorligi boʻyicha turli talablarga duch keladi. Qoida qanchalik tarqoq boʻlsa, huquqiy aniqlik shunchalik pasayadi, ortiqcha byurokratiya va nizolar xavfi ortadi.
Shu nuqtai nazardan, «nega aynan hozir yangi Yer kodeksi kerak?» degan savolga javob aniq: yer munosabatlari bozor mexanizmlariga oʻtmoqda, qishloq xoʻjaligi yerlarida qayta ijara instituti shakllanmoqda, oʻzboshimcha egallangan yerlarni huquqiy maydonga qaytarish jarayoni ketmoqda, suv tanqisligi va tuproq degradatsiyasi xavflari kuchaymoqda. Demak, bu jarayonlarning barchasini yagona kodeksda tizimlashtirish kechiktirib boʻlmaydigan vazifaga aylanmoqda.
Qishloq xoʻjaligi yerlari boʻyicha masala yanada nozik. Chunki bu yerlar faqat iqtisodiy resurs emas, balki oziq-ovqat xavfsizligi, qishloq aholisi bandligi va eksport salohiyati bilan bogʻliq hayotiy manbadir. 2026-yil 6-martdagi OʻRQ-1120-son qonun bilan qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchastkasining ijarachisi ayrim talablarga rioya etgan holda oʻziga ijaraga berilgan ikki yoki undan ortiq yer uchastkasidan biri yoki bir nechtasi boʻyicha huquq va majburiyatlarini boshqa shaxsga oʻtkazishi, yaʼni qayta ijaraga berishi mumkinligi belgilandi.
Bu mexanizm yerdan samarali foydalanish imkoniyatini kengaytirishi mumkin. Yerni olgan, ammo undan toʻliq foydalana olmayotgan ijarachi uni ishlata oladigan subyektga oʻtkazishi — iqtisodiy jihatdan toʻgʻri yondashuv. Lekin bu jarayon ochiq reyestr, kadastr maʼlumotlari, shartnoma majburiyatlari va doimiy nazorat bilan taʼminlanmasa, yashirin «yer bozori» yoki norasmiy ijara munosabatlari paydo boʻlishi ehtimoli bor.
Yana bir murakkab yoʻnalish — oʻzboshimchalik bilan egallangan yer uchastkalari. 2024-yilda qabul qilingan qonun ushbu yer uchastkalari hamda ularda qurilgan binolar va inshootlarga boʻlgan huquqlarni eʼtirof etish bilan bogʻliq munosabatlarni tartibga solishni maqsad qilgan. Qonunda avtomatlashtirilgan axborot tizimi, maʼlumotlarni jamoatchilikka eʼlon qilish, davlat va jamoatchilik nazorati, nizolarni hal etish hamda javobgarlik masalalari nazarda tutilgan.
Bu jarayonning koʻlami ham jiddiy. Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 27-maydagi qarorida 2025-yil 30-aprel holatiga koʻra, 1 234 ta mahalla fuqarolar yigʻinidagi 247 mingdan ortiq koʻchmas mulk obyekti xatlovdan oʻtkazilgani, «Eʼtirof» avtomatlashtirilgan axborot tizimiga 99 mingga yaqin obyekt joylashtirilgani va 200 dan ortiq obyektga nisbatan huquqlar eʼtirof etilgani qayd etilgan. Bu raqamlar yer va mulk huquqini rasmiylashtirish masalasi keng ijtimoiy ahamiyatga ega ekanini koʻrsatadi.
Biroq bu yerda muvozanat muhim. Huquqlarni eʼtirof etish yillar davomida hujjatsiz yashab kelgan aholi manfaatlari nuqtai nazaridan zarur. Lekin bu jarayon kelajakda «avval yerni egallab olish, keyin qonuniylashtirish mumkin» degan notoʻgʻri kayfiyatni kuchaytirmasligi shart. Shu bois qonuniylashtirish qatʼiy mezonlar, ochiq muddatlar, rad etish asoslari va jamoatchilik nazorati bilan amalga oshirilishi lozim.
Yer islohotini faqat mulk, ijara yoki kadastr bilan cheklab boʻlmaydi. U suv, tuproq, melioratsiya va iqlim oʻzgarishi bilan ham bevosita bogʻliq. 2030-yilgacha moʻljallangan ustuvor yoʻnalishlar doirasida sugʻoriladigan yer maydonlarida shoʻrlangan maydonlarni 1,7 million gektargacha kamaytirish, qishloq xoʻjaligi sugʻoriladigan ekin maydonlarida suv tejash texnologiyalari, shu jumladan yerlarni lazerli tekislash bilan taʼminlash darajasini 100 % ga yetkazish maqsadlari belgilangan.
Demak, yangi bosqichda Yer kodeksi faqat «yer kimga beriladi?» degan savolga emas, balki «yer qanday asraladi?», «undan qanday samara olinadi?», «tuproq unumdorligi qanday saqlanadi?», «suv tejash talablari qanday taʼminlanadi?» degan savollarga ham javob berishi kerak. Yer cheklangan resurs. Uni bugungi ehtiyoj uchun ishlatish bilan birga, kelajak avlodlar manfaati uchun saqlash ham davlat siyosati, ham jamiyat masʼuliyatidir.
Amaliy takliflar
Birinchidan, Yer kodeksini yangi tahrirda qabul qilish maqsadga muvofiq. Yangi tahrirda yer ajratish, elektron auksion, qishloq xoʻjaligi yerlarini ijaraga berish, qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yerlarni xususiylashtirish, qayta ijara, oʻzboshimcha egallangan yerlarga huquqni eʼtirof etish, kadastr, yer toifasini oʻzgartirish va yerni muhofaza qilish normalari yagona tizimga keltirilishi kerak.
Ikkinchidan, «bir yer uchastkasi — bir huquqiy maqom — bir raqamli pasport» tamoyilini joriy etish lozim. Har bir yer uchastkasi boʻyicha mulk yoki ijara huquqi, yer toifasi, cheklovlar, servitutlar, auksion tarixi, kadastr maʼlumotlari, suv taʼminoti, meliorativ holat va ekologik cheklovlar yagona raqamli pasportda aks etishi zarur.
Uchinchidan, qishloq xoʻjaligi yerlari ijarasida natijaga asoslangan shartnoma tizimini kuchaytirish kerak. Ijarachi faqat yerni olgani uchun emas, balki undan samarali foydalangani, tuproq unumdorligini saqlagani, suvni tejagani va yerni degradatsiyaga uchratmagani uchun baholanishi lozim.
Toʻrtinchidan, qayta ijara mexanizmi toʻliq shaffoflashtirilishi shart. Qayta ijara shartnomalari davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi, ochiq reyestrda aks etishi va yerning haqiqiy foydalanuvchisi aniq koʻrinishi kerak. Bu yerdan samarali foydalanishni ragʻbatlantiradi, yashirin kelishuvlar xavfini kamaytiradi.
Beshinchidan, oʻzboshimchalik bilan egallangan yerlarni qonuniylashtirish jarayoni qatʼiy chegaralangan boʻlishi lozim. Huquqlarni eʼtirof etish aholi manfaati uchun muhim, lekin u yangi qonunbuzarliklarni ragʻbatlantirmasligi kerak. Shuning uchun muddat, mezon, rad etish asoslari va jamoatchilik nazorati ochiq boʻlishi zarur.
Oltinchidan, yer toifasini oʻzgartirishda ekologik va meliorativ ekspertiza majburiy boʻlishi kerak. Ayniqsa sugʻoriladigan yerlarni boshqa toifaga oʻtkazishda tuproq unumdorligi, suv taʼminoti, shoʻrlanish darajasi va hududning oziq-ovqat xavfsizligiga taʼsiri baholanishi shart.
Yettinchidan, parlament va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish maqsadga muvofiq. Har yili yer ajratish, yer toifasini oʻzgartirish, qishloq xoʻjaligi yerlaridan foydalanish, oʻzboshimcha egallash va yer degradatsiyasi boʻyicha ochiq hisobot eshituvlari oʻtkazilishi lozim.
Sakkizinchidan, yer nizolari boʻyicha tezkor huquqiy mexanizm yaratish zarur. Kadastr, ijara, auksion, meros, qurilish va yer toifasini oʻzgartirish bilan bogʻliq nizolarni sudgacha hal etish, mediatsiya va ixtisoslashgan huquqiy maslahat xizmatlarini kuchaytirish kerak.
Toʻqqizinchidan, yerdan foydalanish samaradorligi boʻyicha ochiq reyting joriy etish lozim. Hududlar kesimida yerdan oqilona foydalanish, shoʻrlanishni kamaytirish, suv tejash texnologiyalarini joriy etish, boʻsh turgan yerlarni muomalaga kiritish va yer nizolarini kamaytirish boʻyicha ochiq koʻrsatkichlar eʼlon qilib borilishi maqsadga muvofiq.
Xulosa
Oʻzbekistonda yer munosabatlari islohoti toʻgʻri yoʻnalishda bormoqda: yer ajratishda shaffoflik kuchaymoqda, elektron auksion tizimi kengaymoqda, mulk va ijara huquqlari mustahkamlanmoqda, qishloq xoʻjaligi yerlaridan samarali foydalanish va yerni muhofaza qilish masalalari davlat siyosati darajasiga koʻtarilmoqda.
Biroq bugungi bosqichda asosiy vazifa — tarqoq huquqiy normalarni yagona, tushunarli va zamonaviy Yer kodeksiga jamlashdir. Yangi Yer kodeksi oddiy huquqiy-texnik hujjat emas, balki mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligi, investitsiya muhiti, ekologik barqarorligi va fuqarolarning mulkiy huquqlarini kafolatlaydigan strategik asos boʻlishi kerak.
Yer — oddiy iqtisodiy aktiv emas. U xalq farovonligi, tadbirkorlik erkinligi, qishloq taraqqiyoti, suv va oziq-ovqat xavfsizligi hamda kelajak avlodlar manfaati bilan bogʻliq umummilliy boylikdir. Shuning uchun yerga oid islohotlarning keyingi bosqichi adolatli taqsimotdan samarali foydalanishga, huquqiy kafolatdan ekologik masʼuliyatga, alohida qarorlardan yagona kodeksga oʻtish bosqichi boʻlishi lozim.
Jahongir Isayev,
Barqaror rivojlanish markazi
boʻlim boshligʻi