Bugungi kunda sun’iy intellektdan ta’lim, axborot, xizmat ko‘rsatish va boshqa sohalarda foydalanish inson hayoti uchun yangi imkoniyatlarni yaratdi. Inson bilan muloqot qiladigan chatbotlar, ta’lim dasturlari, axborotni qayta ishlash tizimlari va murakkab vazifalarni bajaradigan texnologiyalardan foydalanish ortib borayotgani ularning inson manfaatlariga mosligi, axborotga ishonch, inson huquqlari va teng imkoniyatlar kabi masalalarga ham e’tibor qaratishni talab etadi.
Shu nuqtai nazardan, 2026-yil 4–5-sentabr kunlari Rim shahrida Birlashgan Millatlar Tashkiloti doirasida o‘tkazilgan muloqotlarda sun’iy intellektning inson sivilizatsiyasi, taraqqiyoti va qadr-qimmatiga ta’siri muhokama qilindi. Tadbirda texnologik taraqqiyot inson qadriyatlari, axloqiy mas’uliyat va inson huquqlari bilan uyg‘un bo‘lishi kerakligi ta’kidlandi. BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrish ilgari surgan tamoyillardan biri ham texnologiya insonga xizmat qilishi kerakligiga qaratilgan.
Muhokamalarda sun’iy intellektning ta’lim imkoniyatlarini kengaytirish, inson salohiyatini rivojlantirish va barqaror taraqqiyotni qo‘llab-quvvatlashdagi imkoniyatlari bilan bir qatorda, axborot muhitiga ta’siri ham ko‘rib chiqildi. Xususan, yolg‘on va chalg‘ituvchi axborotlarning tarqalishi, axborot manbalariga ishonchni saqlash va ijtimoiy birlamlikni ta’minlash masalalari qayd etildi.
Sun’iy intellekt tizimlarida turli tillar, madaniyatlar va bilim manbalarining aks etishi ham alohida masala hisoblanadi. Agar raqamli texnologiyalar asosan ayrim tillar yoki jamiyatlarning ehtiyojlariga moslashtirilsa, ulardan foydalanish imkoniyatlarida tafovutlar paydo bo‘lishi mumkin. Shu sababli sun’iy intellektni rivojlantirishda teng imkoniyat va inklyuzivlik tamoyillarini hisobga olish zarur.
Rimdagi muloqotlarda sun’iy intellektning texnologik va iqtisodiy jihatlari bilan bir qatorda, insonning jamiyatdagi o‘rni va mas’uliyatiga ta’siri ham ko‘rib chiqildi. Inson uchun munosib hayot, axloqiy tanlov va mas’uliyat kabi tushunchalar texnologiyalar rivojlangan sharoitda ham o‘z ahamiyatini saqlashi zarurligi ta’kidlandi.
Sun’iy intellektning keng qo‘llanilishi bilan bir qatorda, uning mehnat bozori va inson faoliyatiga ta’siri bilan bog‘liq masalalar ham mavjud. Ayrim kasb va faoliyat turlarida inson mehnatiga ehtiyojning kamayishi, texnologiyalarga ortiqcha tayanish va insonning mustaqil fikrlashiga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan holatlar shular jumlasidandir. Shuningdek, sun’iy intellekt qarorlarida algoritmlarga kiritilgan noto‘g‘ri yondashuvlarning aks etishi ayrim guruhlar manfaatlariga ta’sir qilishi ehtimoli ham bor.
Sun’iy intellektning bunday imkoniyat va xavflari texnologiyalarni rivojlantirish bilan bir qatorda, ularning jamiyatga ta’sirini ham keng muhokama qilish zarurligini ko‘rsatadi. BMT doirasida o‘tkazilgan mazkur muloqotlarni 2027-yilda mamlakatlar va mahalliy jamoalar ishtirokida kengaytirish rejalashtirilgan. Bu jarayonda sun’iy intellektning texnik imkoniyatlari bilan bir qatorda, turli jamiyatlarning qarashlari, inson qadr-qimmati va umumiy manfaatlarga oid masalalar ham muhokama qilinadi.
Sun’iy intellektdan foydalanish doirasi kengaygan sharoitda texnologiyaning inson hayotiga ta’sirini faqat texnik imkoniyatlar bilan baholash etarli emas. Uning ta’lim va axborot sohalaridagi qo‘llanilishi bilan birga, inson huquqlari, teng imkoniyatlar, axborotga ishonch va axloqiy mas’uliyat bilan bog‘liq jihatlar ham hisobga olinishi kerak.
Sharifova Madinabonu,
“Barqaror rivojlanish markazi” NNT bosh mutaxassisi