Markaziy Osiyo — geosiyosiy jihatdan muhim, tarixiy va madaniy jihatdan boy, strategik resurslarga ega bo‘lgan mintaqadir. Ushbu hududdagi besh davlat — O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston — umumiy tarix, til va madaniyatga ega bo‘lib, o‘zaro hamkorlikni mustahkamlash maqsadida 2015 yildan boshlab Markaziy Osiyo va Amerika Qo‘shma Shtatlari bilan birga C5+1 sammitini o‘tkazib kelmoqda. Bu sammit mintaqaviy hamjihatlikni kuchaytirish, umumiy muammolarni hal etish va global siyosiy jarayonlarda bir ovoz bilan ishtirok etish imkonini beradi.
Sammitning tarixi va shakllanish jarayoni
Samitning tashkil etilishiga turtki bo‘lgan asosiy omillar:
Mintaqaviy xavfsizlik muammolari: terrorizm, ekstremizm, narkotrafik va chegara muammolari;
Iqtisodiy integratsiya ehtiyoji: savdo, transport, energetika va investitsiya sohalarida hamkorlik;
Madaniy va tarixiy umumiylik: umumiy sivilizatsion meros, tillar yaqinligi va urf-odatlar uyg‘unligi.
C5+1 Sammitning o‘tkazilishi mintaqadagi davlatlar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlash, diplomatik aloqalarni kuchaytirish va umumiy manfaatlarga xizmat qiluvchi siyosatni shakllantirishga xizmat qilmoqda.
C5+1 Sammitning asosiy vazifalari
C5+1 Sammitning vazifalari quyidagilardan iborat:
Siyosiy hamkorlikni kuchaytirish: mintaqaviy muammolarni birgalikda hal qilish, tashqi siyosatda muvofiqlashuv;
Iqtisodiy integratsiya: savdo to‘siqlarini kamaytirish, transport yo‘nalishlarini muvofiqlashtirish, sarmoyaviy muhitni yaxshilash;
Ekologik muammolarni hal etish: Aral dengizi inqirozi, suv resurslarini boshqarish, iqlim o‘zgarishiga qarshi choralar;
Madaniy aloqalarni rivojlantirish: umumiy festivallar, ta’lim almashinuvi dasturlari, turizmni rivojlantirish;
Xavfsizlik sohasida hamkorlik: chegara xavfsizligi, kiberxavfsizlik, terrorizmga qarshi kurash.
2023 yil 19 sentyabrda — Birinchi prezidentlar darajasidagi sammit
O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev, Tojikiston prezidenti Imomali Rahmon, Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev, AQSH prezidenti Jo Bayden, Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov va Turkmaniston prezidenti Serdar Berdimuhamedov 2023 yil 19 sentyabr kuni AQSHning Nyu-Yorksh shahrida bo‘lib o‘tgan C5+1ning ilk bora o‘tkazilgan prezidentlik sammitida ishtirok etdilar. U kunga qadar yesa sammit faqat tashqi ishlar vazirligi miqiyosida bo‘lgan edi.
Markaziy Osiyo mamlakatlariga ta’siri
C5+1 Sammitning ta’siri ko‘p qirrali va ko‘p sohalarda namoyon bo‘lmoqda:
Iqtisodiy rivojlanish
Mintaqaviy loyihalar, masalan, “Transkaspiy xalqaro transport yo‘lagi” va “Janubiy-Koreya – Markaziy Osiyo” savdo platformalari;
Savdo aylanmasi o‘sishi, sarmoyaviy muhit yaxshilanishi;
Energetika sohasida hamkorlik: gaz va elektr energiyasi almashinuvi, “yashil energiya” loyihalari.
Siyosiy barqarorlik
Davlatlar o‘rtasidagi ishonchni oshirish, diplomatik aloqalarni mustahkamlash;
Mintaqaviy muammolarni birgalikda hal qilishda samarali mexanizmlar yaratilishi.
Madaniy uyg‘unlik
Umumiy festivallar, ta’lim almashinuvi dasturlari, madaniy tadbirlar;
Turizmni rivojlantirish, tarixiy merosni saqlash va ommalashtirish.
Xalqaro nufuzning oshishi
Markaziy Osiyo davlatlari global siyosiy jarayonlarda bir ovoz bilan ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda.
Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik kengaymoqda (BMT, SHHT, Islom hamkorlik tashkiloti va boshqalar).
Kelajak istiqbollari va amaliy rejalar
6 noyabr kuni sammitning 10 yiligi munosabati bilan Vashingtonda AQSH prezidenti Donald Trampmezbonligida o‘tishi kutilayotgan bu tadbir doirasidagi muhokamalarning asosiy yo‘nalishlari xavfsizlik, iqtisodiyot va ekologiya hisoblanadi. Zero Afg‘oniston bilan qo‘shni Markaziy Osiyo mamlakatlariga kata ahamiyat kasb etadi.
Kelgusida sammitdan kutilgan natijalar:
Yagona mintaqaviy bozor: iqtisodiy integratsiyaning ustuvor yo‘nalishi
Markaziy Osiyoda yagona mintaqaviy bozorni shakllantirish g‘oyasi — mintaqaviy iqtisodiy integratsiyani chuqurlashtirishga qaratilgan strategik tashabbus bo‘lib, davlatlar o‘rtasidagi savdo to‘siqlarini bartaraf etish, bojxona tartiblarini muvofiqlashtirish va sarmoyaviy muhitni yaxshilashni ko‘zda tutadi. Bu tashabbus BRM Hamma uchun munosib ish va iqtisodiy o‘sish hamda Infratuzilma, sanoat va innovatsiyalar bilan to‘liq uyg‘unlikda rivojlanmoqda.
Amaliy jihatdan, umumiy texnik standartlarni joriy etish, raqamli bojxona tizimlarini ishlab chiqish va sarmoyani himoya qiluvchi huquqiy mexanizmlarni yaratish orqali mintaqadagi kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun yangi bozorlar ochilishi kutilmoqda. Shu bilan birga, eksport salohiyatining oshishi va xorijiy investorlar uchun barqaror muhit yaratilishi mintaqaviy iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Ta’lim va fan sohasida integratsiya: intellektual salohiyatni rivojlantirish
Mintaqadagi universitetlar o‘rtasida akademik almashinuv dasturlarini yo‘lga qo‘yish, qo‘shma magistratura va PhD loyihalarini amalga oshirish, hamda mintaqaviy ilmiy forumlarni tashkil etish — ta’lim va fan sohasidagi hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqmoqda. Bu jarayon BRM Sifatli ta’lim bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, yoshlar o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash, innovatsion rivojlanishni tezlashtirish va fan-texnologiya sohasida raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi.
Istiqbolda, Markaziy Osiyo davlatlari global ilmiy hamkorlikda faol ishtirok etishi, yoshlar salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishi va intellektual resurslardan samarali foydalanishi mumkin.
Ekologik hamkorlik: Orol va suv resurslari bo‘yicha umumiy yondashuv
Orol dengizi inqirozi va suv resurslarining cheklanganligi — mintaqadagi eng dolzarb ekologik muammolardan biri bo‘lib, ularni hal etishda transchegaraviy hamkorlik zarur. C5+1 formatida ishlab chiqilayotgan umumiy strategiya — barcha davlatlar manfaatlarini hisobga olgan holda, barqaror yechimlarni topishga qaratilgan. Bu yo‘nalish BRM Suv va sanitariya va Iqlim o‘zgarishiga qarshi choralar bilan uyg‘un rivojlanmoqda.
Amaliy yo‘nalishlar sifatida transchegaraviy suv boshqaruvi, “yashil texnologiyalar”ni joriy etish va ekologik monitoring tizimlarini rivojlantirish ko‘zda tutilgan. Istiqbolda, Orolbo‘yi aholisi uchun hayot sifatini yaxshilash, biologik xilma-xillikni saqlash va xalqaro ekologik grantlar hamda investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlari kengayadi.
Transport va logistika: mintaqaviy aloqalarni kuchaytirish vositasi
Mintaqadagi transport yo‘nalishlarini muvofiqlashtirish va logistika infratuzilmasini rivojlantirish — savdo, turizm va mintaqaviy aloqalarni kuchaytirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. “Toshkent – Qashg‘ar” yo‘nalishi, temir yo‘l va avtomobil yo‘llari integratsiyasi, chegarada “yagona darcha” tizimini joriy etish kabi tashabbuslar amalga oshirilmoqda.
Bu yo‘nalish BRMning Infratuzilma, sanoat va innovatsiyalar bilan uyg‘un ravishda rivojlanib, Markaziy Osiyoni global tranzit markaziga aylantirish, logistika xarajatlarini kamaytirish va eksport-import jarayonlarini tezlashtirishga xizmat qiladi.
Raqamlashtirish va kiberxavfsizlik: raqamli transformatsiyaning strategik ahamiyati
XXI asrda raqamli texnologiyalar rivojlanishning asosiy drayveriga aylangan. Markaziy Osiyo davlatlari elektron hukumat platformalarini joriy etish, raqamli savdo tizimlarini rivojlantirish va kiberxavfsizlik bo‘yicha mintaqaviy markazlarni tashkil etish orqali raqamli infratuzilmani mustahkamlamoqda.
Bu jarayon BRMning Infratuzilma, sanoat va innovatsiyalar va Hamkorlikni mustahkamlash bilan uyg‘un ravishda amalga oshirilib, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish, IT sohasida yoshlar salohiyatini oshirish va global raqamli bozorda ishtirok etish imkoniyatlarini kengaytirmoqda.
C5+1 formati — Markaziy Osiyo davlatlari va AQSH o‘rtasidagi strategik muloqotni mustahkamlovchi muhim platforma bo‘lib, u mintaqaviy barqarorlik, iqtisodiy o‘sish va ekologik muvozanatni ta’minlashda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Sammitning siyosiy, iqtisodiy, madaniy va xavfsizlik sohalaridagi vazifalari BMTning Barqaror Rivojlanish Maqsadlari BRM bilan chambarchas bog‘liqdir:
BRM 16 — Tinchlik, adolat va samarali boshqaruv institutlari:
C5+1 samiti doirasida mintaqada tinchlik va barqarorlikni ta’minlash ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilangan. Terrorizm, ekstremizm, narkotrafik va chegarabo‘yi nizolarga qarshi kurashish, shuningdek, huquqiy davlat va samarali boshqaruv institutlarini mustahkamlash orqali mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan tashabbuslar BRM 16ning mazmuniga to‘liq mos keladi.
BRM 8 — Hamma uchun munosib ish va iqtisodiy o‘sish hamda BRM 9 — Infratuzilma, sanoat va innovatsiyalar:
Samit doirasida transport, logistika va raqamli infratuzilmani rivojlantirish, sarmoyaviy muhitni yaxshilash, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, sanoat kooperatsiyasini kuchaytirish kabi chora-tadbirlar orqali iqtisodiy o‘sishga zamin yaratiladi. Bu esa yangi ish o‘rinlari yaratish, innovatsion loyihalarni amalga oshirish va mintaqaviy iqtisodiy integratsiyani chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
BRM 13 — Iqlim o‘zgarishiga qarshi choralar va BRM 6 — Suv va sanitariya:
Orol dengizi fojiasi va suv resurslarining cheklanganligi Markaziy Osiyodagi eng dolzarb ekologik muammolardan hisoblanadi. C5+1 formatida ushbu muammolarni hal etish uchun transchegaraviy suv boshqaruvi, “yashil texnologiyalar”ni joriy etish, iqlim o‘zgarishiga moslashuv strategiyalarini ishlab chiqish kabi tashabbuslar ilgari surilmoqda. Bu esa barqaror ekologik siyosatni shakllantirish va aholi turmush sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
BRM 4 — Sifatli ta’lim:
Ta’lim va fan sohasidagi hamkorlikni chuqurlashtirish, universitetlar o‘rtasida akademik almashinuv dasturlarini yo‘lga qo‘yish, qo‘shma ilmiy tadqiqotlar va yoshlar uchun stipendiya dasturlarini tashkil etish orqali intellektual salohiyatni rivojlantirish maqsad qilingan. Bu tashabbuslar yosh avlodning global raqobatbardoshligini oshirish va innovatsion taraqqiyotni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
BRM 17 — Hamkorlikni mustahkamlash:
C5+1 formati — mintaqaviy va xalqaro darajadagi hamkorlikni mustahkamlash, davlatlar o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarni kengaytirish uchun samarali platforma hisoblanadi. Ushbu hamkorlik orqali umumiy maqsadlarga erishish, global muammolarga birgalikda yechim topish va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish imkoni yaratiladi.
O‘zbekistonning faol ishtiroki va tashabbuslari sammitni nafaqat mintaqaviy, balki global barqaror rivojlanish jarayonining muhim qismiga aylantirmoqda. Kelgusida C5+1 doirasidagi amaliy loyihalarning muvaffaqiyatli ijrosi Markaziy Osiyoni BRMga erishishda ilg‘or mintaqalardan biriga aylantirishi mumkin.