Biz , Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy Markazi , O‘zbekiston nodavlat notijorat tashkilotlari Milliy assotsiatsiyasi hamda “ Barqaror rivojlanish markazi” NNT, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Davlat va huquq instituti tomonidan AQSH Xalqaro rivojlanish agentligi ( USAID)ning O‘zbekistonda huquqiy islohotlar Dasturi ( LRP) ko‘magida 2022 yil 11 may kuni Toshkent shahridao‘tkazilgan “Konstitutsiyaviy islohotlar : fuqarolik jamiyati institutlarining o‘rni va maqomi” mavzusidagi xalqaro konferensiya ishtirokchilari:
“Jamiyat – islohotlar tashabbuskori ” hamda Barqaror rivojlanish tamoyillarini amalga oshirishning muhim sharti sifatida fuqarolik jamiyatining konstitutsiyaviy-huquqiy maqomi va fuqarolik jamiyati institutlarining erkin faoliyat yuritishiga shart-sharoit yaratuvchikonstitutsiyaviy kafolatlarni mustahkamlash, ularning konstitutsiyaviy islohotlarni amalga oshirishdagi roli va ahamiyatini oshirish bo‘yicha milliy , xorijiy va xalqaro tajriba yuzasidan fikr almashgan;
Birlashgan Millatlar Tashkiloti , Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti , Yevropa Ittifoqi , Shanxay hamkorlik tashkiloti, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi va boshqa xalqaro tuzilmalar doirasida fuqarolik jamiyati institutlarining roli va ahamiyatini oshirish , ularni davlat va jamiyat boshqaruvi jarayonlariga jalb etish bo‘yicha qabul qilingan xalqarohuquqiy hujjatlarni hisobga olgan;
turli uyushmalarga a’zo bo‘lish , so‘z va axborot erkinligi , fikr erkinligi hamda uni erkin ifodalashga oid inson huquqlarini mustahkamlovchi , shuningdek , barcha darajadagi fuqarolik jamiyati vakillarining turli bo‘g‘indagi hokimiyat organlari shaffofligi va hisobdorligini ta’minlashga jalb etishni rag‘batlantiruvchi Xalqaro shartnomalar , shuningdek BMTning Inson huquqlari bo‘yicha Kengashi rezolyutsiyalariga tayangan;
tinch-farovon , barqaror rivojlanayotgan , demokratik jamiyat barpo etish , inson qadr-qimmati , huquqlari , erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish , Barqaror rivojlanishning umumbashariy va milliy maqsadlariga erishishda fuqarolik jamiyati institutlarining muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidlagan;
faol fuqarolik institutlari o‘zaro munosabatlarda tiyib turish va muvozanatlar tizimini to‘ldirib , davlat organlarining hisobdorligini oshirishga ko‘maklashayotganini hamda fuqarolarning huquqiy madaniyatini yuksaltirish , jamiyatda inson huquqlari madaniyatini shakllantirish, “Xalq – hokimiyatning yagona manbai” konstitutsiyaviy tamoyilini ta’minlashga katta hissa qo‘shayotganini e’tirof etgan;
so‘nggi yillarda yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan mamlakatda adolatli va ochiq fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish , fuqarolik institutlari faoliyatining siyosiy , huquqiy va tashkiliy shart-sharoitlarini takomillashtirish va demokratlashtirishga qaratilgan jadal va keng ko‘lamli chora-tadbirlarni yuksak baholagan holda, Xorijiy davlatlar va O‘zbekiston konstitutsiyaviy taraqqiyotining qiyosiy tahlili asosida quyidagi asosiy XULOSALARGA keldik:
Birinchi. So‘nggi yillarda yangi O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati institutlarining roli va ahamiyatini tubdan oshirish bo‘yicha tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlar amalga oshirildi . Xususan , fuqarolik jamiyati va davlatning rivojlanish qonuniyatlari , xorijiy davlatlar va jahonning ilg‘or konstitutsiyaviy tajribasi hisobga olingan holda:
• “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”, “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”, “Kasaba uyushmalari to‘g‘risida”, “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risida”, “Ko‘ngillilar faoliyati to‘g‘risida”, “Ayollar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”, “Ekologik nazorat to‘g‘risida”, “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi muhim qonunlar qabul qilindi;
Hayot shiddati va davr sur’ati , olib borilayotgan keng ko‘lamli demokratik islohotlar talabi asosida, mamlakatimiz Konstitutsiyasiga , shuningdek, “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida”gi, “Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida”gi, “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi, “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi, “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi, “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi, “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi, “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi qonunlarga o‘zgartirish va qo‘shimchalarkiritildi;
• Mamlakat Prezidenti va hukumatining 200 dan ortiq aktlari , xususan , O‘zbekiston Respublikasining 2021–2025 yillarda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish Konsepsiyasi amalga oshirilmoqda.
Natijada , so‘nggi besh yilda , xususan:
• nodavlat notijorat tashkilotlari soni 22 foizga oshdi , jumladan, respublika bo‘yicha 200ga yaqin yirik nodavlat notijorat tashkilotlari o‘z faoliyatini boshladi . Bugungi kunda ushbu fuqarolik institutlari inson qadr-qimmati , huquq va erkinliklarini ta’minlash hamda himoya qilish , aholining huquqiy madaniyatini oshirish, jamiyatda bag‘rikenglik va inson huquqlariga doir madaniyatni shakllantirish , barqaror rivojlanishning eng muhim vazifalarini amalga oshirishda muhim rol o‘ynamoqda;
• davlat budjetidan nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatinihamda ularning ijtimoiy va jamoaviy ahamiyatga molik loyihalari amalga oshirilishini qo‘llab-quvvatlash uchun ajratiladigan mablag‘lar (subsidiyalar , ijtimoiy buyurtmalar va grantlar) miqdori besh barobardan ziyodga oshdi.
Birgina 2022 yilning o‘zida 700 dan ortiq dastur va loyihalar hamda fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash ta’minlanadi , ularni amalga oshirishda 3000 dan ortiq jamoat tashkilotlari ishtirok etadi . NNT va boshqa fuqarolik jamiyati institutlari iste’dodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash , ularni raqamli texnologiyalarni joriy etish bilan bog‘liq ishlarga jalb qilish , aholining huquqiy ongi va madaniyatini yuksaltirish ishlariga jalb etiladi . O‘zbekistonda yashayotgan 130 dan ortiq millat va elatlar o‘rtasida tinchlik , do‘stlik va bag‘rikenglikni mustahkamlash uchun 150 ta milliy madaniy markazlar qo‘llab-quvvatlanadi.
Ikkinchi . O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatining siyosiy va ijtimoiy hayotini demokratlashtirish jarayoni ko‘p jihatdan jamiyatdagi munosabatlarning evolyutsiyasi bilan tavsiflanadi : an’anaviy jamiyatga xos bo‘lgan iyerarxik munosabatlar emas, balki xususiy makonda shakllanib , jamoatchilik orasidagi munosabatlarga aylanayotgan bir tekis tarqalgan gorizontal munosabatlar tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Eng muhimi shundaki , bugungi kunda hamma joyda fuqarolik jamiyatining ijtimoiy faolligi oshganligi kuzatilmoqda , bu an’anaviy ravishda davlat hokimiyati organlarining vakolatiga kiruvchi masalalarni hal qilishda ongli ravishda ishtirok etish istagi bilan ifodalanmoqda. Fuqarolar faolligini rivojlantirish – inson faoliyatining iqtisodiy , huquqiy va ijtimoiy sohalarini demokratlashtirish , davlat organlarining hisobdorligi va ochiqligini kuchaytirish , fuqarolik jamiyati institutlari , ommaviy axborot vositalari rolini oshirish , aholi va jamoat birlashmalarining siyosiy faolligini yuksaltirish bilan bog‘liq obyektiv jarayon hisoblanadi.
Uchinchi. Faqat chin ma’nodagi fuqarolik jamiyati mavjud bo‘lganmakon va zamondagina huquqiy davlat qaror topishi mumkin. O‘z navbatida , fuqarolik jamiyatini inson erkinligi va qadr-qimmatisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi . Shu bois yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli va izchil islohotlar inson qadr-qimmati borasida g‘amxo‘rlik qiladigan, har bir fuqaroning qonuniy manfaatlari va farovonligini ta’minlaydigan, erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirishga asoslangan davlat qurishga yo‘naltirilgan.
Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasida inson huquq va manfaatlarini so‘zsiz ta’minlash, “Inson sha’ni va qadr-qimmati yo‘lida” tamoyili asosida keyingi yillarda faol va erkin fuqarolik jamiyatini shakllantirish masalalari demokratik islohotlarning ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilangan.
Jumladan,
• mahalla institutining samaradorligini oshirish , uni davlat boshqaruvi va nazoratining asosiy bo‘g‘iniga aylantirish;
• qonun ijodkorligi jarayonlarini modernizatsiya qilish, qonunyaratish jarayonida fuqarolik jamiyati institutlari bilan maslahatlashuv amaliyotini takomillashtirish orqali qonun hujjatlarining so‘zsiz bajarilishini ta’minlash;
• xalq bilan ochiq muloqot mexanizmlarini takomillashtirish , jamoatchilik fikrini hisobga olgan holda muhim qarorlar qabul qilish amaliyotini kengaytirish;
• qonunchilik va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalarini hisobga olgan holda, fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatining huquqiy asoslarini ishlab chiqish , xususan, “Jamoatchilik palatasi to‘g‘risida”gi Qonun, Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risidagi Kodeksni qabul qilish;
• jamoatchilik nazoratini samarali olib borishning tashkiliy-huquqiy asoslarini takomillashtirish , uni amalga oshirishning zamonaviy shakllarini amaliyotga joriy etish , jamoatchilik nazorati subyektlarini davlatning muayyan funksiyalarini bajarish jarayoniga keng jalb etish , davlat organlari faoliyatini o‘rganish maqsadida ijtimoiy so‘rovlar o‘tkazish, shuningdek , aniqlangan kamchiliklarni ochiq muhokama qilishamaliyotini yo‘lga qo‘yish;
• ommaviy axborot vositalarining rolini yanada kuchaytirish hamdajurnalistlarning kasbiy faoliyatini himoya qilish , aholini tashvishga solayotgan muammolarga e’tibor qaratish va islohotlarni amalga oshirish jarayonlari holatini tahliliy o‘rganishda ular faoliyatidan samarali foydalanish;
• ijtimoiy sheriklik samaradorligini oshirish , nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini subsidiyalar , grantlar va ijtimoiy buyurtmalar shaklida davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash hajmini ikki baravar oshirish;
• fuqarolik jamiyati institutlarining jamiyatda inson huquqlariga doir madaniyatni shakllantirish , qonunga hurmat bilan munosabatda bo‘lish , unga rioya qilish madaniyatini shakllantirish , shuningdek , korrupsiyaga qarshi kurashishdagi rolini mustahkamlashga qaratilgan va boshqa chora-tadbirlar ko‘zda tutilgan.
Bu vazifalarning amalga oshirilishi , albatta , fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning fundamental asari hisoblangan “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” kitobida:
Prezidentning “Xalq qabulxonalari”ga konstitutsiyaviy maqom berish ; fuqarolik jamiyati institutlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini kodifikatsiya qilish, Axborot kodeksini qabul qilish; “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi, “Normativ-huquqiy hujjatlarning jamoat muhokamasini tashkil etish to‘g‘risida”gi qonunni qabul qilish, “Xalq deputatlari viloyat , tuman, shahar kengashlari , ularning reglamentlari va nazorat faoliyati to‘g‘risida”gi qonunlarning yangi tahririni ishlab chiqish, normativ-huquqiy hujjatlarning jamoatchilik muhokamasini tashkil etish ; mamlakat qonunchiligi , “Elektron parlament”va “Elektron Xalq kengashi deputatlari ”, shuningdek , xalq manfaatlariga xizmat qiluvchi “Xalqchil davlat” milliy dasturlarini tasdiqlash nazarda tutilgan.
To‘rtinchi. Konstitutsiya – fuqarolik jamiyati va davlatning eng yuqori darajadagi huquqiy kuchga ega bo‘lgan asosiy qonuni hisoblanib , uning vositasida ( xalqning ko‘p asrlik tajribasi va intilishlariga muvofiq ) jamiyat va davlat qurilishining asoslari hamda uni amalga oshirishning davlatni mustahkamlash hamda fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan harakat mexanizmlari tasdiqlanadi , ijtimoiy tizim turi bevosita yoki bilvosita belgilanadi.Bunda fuqarolik jamiyatining konstitutsion jihatdan mustahkamlanishi muhim ahamiyat kasb etadi , zero ushbu sa’y-harakatlar negizida o‘ziga xos munosabatlar , ya’ni u yoki bu jihatdan xalq hokimiyatiga daxldor munosabatlar aks etadi.
“Shaxs , jamiyat va davlat” uchligi bunday munosabatlarning asosiy subyektlari sifatida yuzaga chiqadi hamda konstitutsiyaviy-huquqiy jihatdan tartibga solishning obyektlari hisoblanadi . Konstitutsiyaviy huquqning o‘ziga xos o‘rni shundaki , u mazkur uchlikning tarkibiy qismlari hisoblangan har bir unsurning maqomini , shu jumladan, zamonaviy davlat va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni ifodalash va har bir tarkibiy qismning inson qadr-qimmati va shaxs erkinligini ta’minlashdagi “javobgarligi doirasi”ni belgilashdan iborat.
Beshinchi. Fuqarolik jamiyati g‘oyasining kelib chiqishi va rivojlanishi bilan bog‘liq zamonaviy manbalarni o‘rganish shuni ko‘rsatmoqdaki, “fuqarolik jamiyati” – bahs-munozarali konsepsiyasanaladi , undan so‘nggi 300 yil ichida turlicha talqinlarda foydalanilgan va bugungi globallashuv davriga kelib bu tushuncha alohida dolzarblik kasb etmoqda.
Zamonaviy huquqshunoslik , globalistika , siyosatshunoslik , sotsiologiya, falsafa fanlarida fuqarolik jamiyatlarining xususiyatlari , mohiyati va mazmuni, ularning davlat , biznes, nodavlat notijorat tashkilotlari , jamoat birlashmalari va boshqa shu kabilar bilan munosabatlari to‘g‘risida yaxlit tushuncha mavjud emas.
Shu bilan birga , xorijiy mamlakatlarda , umuman olganda , fuqarolik jamiyati ( yoki “uchinchi sektor”) to‘g‘risida o‘ziga xos tasavvurlar ustunlik qiladi , u ko‘pincha “davlat yoki iqtisodiyot tomonidan qamrab olinmagan ijtimoiy hamkorlik”ka tenglashtiriladi.
Fuqarolik jamiyatining birlamchi va ajralmas tomoni , uning davlatga daxldor bo‘lmagan alohida tuzilma ekanligidir. U davlatning rasmiy hokimiyat muassasalaridan farq qilib, mustaqil ravishda yoki davlat idoralari bilan hamkorlikda faoliyat yurituvchi erkin shakllangan ixtiyoriy birlashmalarning murakkab tarmog‘idir.
Fuqarolik jamiyati bu – davlatdan alohida tarzda , lekin qonun ustuvorligiga amal qilish sharti asosida xususiy shaxslar tomonidan barpo etiladigan va boshqariladigan jamoatchilik mulki hisoblanadi.
Oltinchi. Fuqarolik jamiyati dinamik ravishda o‘sib boruvchi tuzilma bo‘lib, mazkur tushuncha zamonaviy dunyo konstitutsiyalarida tobora kengroq va chuqurroq o‘rnashib bormoqda. “Fuqarolik jamiyati” atamasini bevosita ishlatadigan konstitutsiyalar ham mavjud.
Asosiy qonunlarda huquq (qonun) ustuvorligi tamoyillari , inson va fuqaro huquq hamda erkinliklarining ustuvorligi va boshqa shu kabilar alohida o‘rin tutadi . Bu qonun ustuvorligi bilan boshqariladigan davlatga xos konstitutsiyaviy tizimni shakllantirish uchun ma’lum huquqiy asos yaratadi, o‘z navbatida, davlatlarning o‘ziga xos ichki xususiyatlari va tendensiyalarini hisobga olgan holda fuqarolik jamiyatini shakllantirish uchun zarur shart-sharoitlarni ta’minlaydi.
Ko‘pgina konstitutsiyalarda fuqarolik jamiyati deklarativ tarzda mustahkamlanadi, ularda davlat va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasidagi munosabatlarning aniq va samarali mexanizmi mavjud emas.
Yettinchi. Jahon mamlakatlarining konstitutsiyaviy tajribasi va fuqarolik jamiyati institutlari faoliyati bilan bog‘liq xalqaro huquqiy normalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, fuqarolik jamiyati faoliyati uchun xavfsiz va qulay shart-sharoitlar inson huquqlari sohasidagi xalqaro standartlarga asoslangan barqaror milliy huquqiy tizim tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi kerak.
Xususan , odatda , fuqarolarning uyushmalarga birlashishi (birlashish, uyushish erkinligi)ni ta’minlovchi konstitutsiyaviy huquq fuqarolik jamiyatining asosiy huquqi sifatida qaraladi.
Qayd etish joizki, keyingi paytda bu tushunchani yanada kengroq talqinetish kuzatilmoqda, endi nafaqat jamoat birlashmalari , balki boshqa notijorat, va hattoki, tijorat tashkilotlari ham uning predmeti sifatida e’tirof qilinmoqda.
Sakkizinchi. Fuqarolik jamiyati institutlarini tashkil etish va ular faoliyatining asoslarini konstitutsiyaviy jihatdan tartibga solishga alohida e’tibor qaratilmoqda:
• huquq subyektlarini tashkil etishning normativ-tanlov va ruxsat berish tartiblari belgilandi . Shunday qilib , jamoat birlashmalarini ro‘yxatga olish xorijiy mamlakatlarning ayrim konstitutsiyalarida qayd etilgan . Shu bilan birga , turli davlatlarda jamoat birlashmalarini ro‘yxatga olish bilan turli idoralar ( Adliya vazirligi , Ichki ishlar vazirligi ) shug‘ullanadi . Bir qator davlatlarda jamoat birlashmalarini ro‘yxatga olish umumiy yurisdiksiya sudlari tomonidan amalga oshiriladi;
• ko‘pgina konstitutsiyalarda uyushmalar (shu jumladan, jamoat birlashmalari) erkin, ixtiyoriy ishtirok etish yo‘li bilan tashkil etilishi belgilab qo‘yilgan . Biroq, uni tuzish tashabbuskorlari sonining qonun hujjatlarida belgilab qo‘yilganligi jamoat birlashmasini tuzishning muhim sharti hisoblanadi;
• boshqa siyosiy erkinliklar singari uyushish va birlashmalarga a’zo bo‘lish erkinligi ham mutlaq emasligi sababli , konstitutsiyalarningnormalari ushbu huquq va erkinliklarni cheklash imkoniyatini ham beradi;
• aksariyat konstitutsiyalarda uyushish huquqini cheklovchi, xususan , maqsadlari yoki harakatlari konstitutsiyaviy tuzum asoslarini majburan o‘zgartirishga, davlatning yaxlitligini buzishga , uning xavfsizligiga putur yetkazishga , qurolli tuzilmalarni yaratish , ijtimoiy , irqiy , milliy , diniyadovat va boshqa kelishmovchiliklarni yuzaga keltirishga qaratilgan jamoat birlashmalarini tuzishni hamda ularning faoliyat yuritishini cheklovchi moddalar mavjud . Shuningdek , boshqa fuqarolarning axloqi , salomatligi , huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida kiritilgan cheklovlar ham bo‘lishi mumkin;
• bir qator konstitutsiyalarda uyushmalarga birlashish huquqini cheklash faqat sud qarori asosida amalga oshirilishi mumkinligi nazarda tutilgan;
• konstitutsiyaviy adolat jamoat birlashmalari faoliyatini monitoring qilishda , shu jumladan, ularni tugatish masalasini hal qilishda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda;
• bir qancha konstitutsiyalarda partiyalar va jamoat birlashmalarining Konstitutsiyaga zidligini ko‘rsatuvchi kvalifikatsion belgilar ro‘yxati berilgan , konstitutsiyaviy sudlarning ular faoliyatining Konstitutsiyaga muvofiqligini aniqlash , faoliyatini taqiqlash va tugatish masalalarini hal qilish vakolatlari belgilangan.
To‘qqizinchi. Fuqarolik jamiyati BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish va uni amalga oshirishda tobora muhim rol o‘ynamoqda.
Dunyo mamlakatlarining konstitutsiyaviy rivojlanishini qiyosiy o‘rganish ijtimoiy sheriklik va jamoatchilik nazorati institutlarini rivojlantirish va mustahkamlash tendensiyasi kuchayib borayotganini ko‘rsatmoqda . Fuqarolik jamiyatini rivojlantirishni rag‘batlantirish borasida amalga oshirilayotgan davlat siyosatiningijtimoiy-iqtisodiy samarasi tobora ko‘proq sezilmoqda:
• rivojlangan mamlakatlar YAIM ning 3–9% qismi nodavlat tashkilotlari hissasiga to‘g‘ri kelmoqda;
• Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida mehnatga layoqatli aholining 4,4% dan 14% gacha qismi jamoat tashkilotlarida ( sektorida) ishlaydi;
• Fuqarolik jamiyati har yili dunyoda 25 milliondan ortiq pullik ish o‘rinlari yaratadi . Bu aholi uchun yuqori ijtimoiy standartlarni saqlab , davlatni o‘ziga xos ijtimoiy vazifalarni bajarishdan ozod qilishga imkon beradi.
O‘ninchi. Xalq hokimiyatiga asoslangan demokratiyaning konstitutsiyaviy tamoyillarini amalga oshirishda , insonparvar va adolatli demokratik huquqiy davlat yaratish vazifalarini amalga oshirishda , shuningdek, o‘z-o‘zini tiyish va muvozanatlar tizimini yaratishda, davlat organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirishda jamoat tashkilotlari va shu kabi boshqa tashkilotlar alohida ahamiyat kasb etadi.
Biz , xalqaro konferensiya ishtirokchilari, fuqarolik jamiyati institutlarining roli va ahamiyatini yanada oshirish uchun quyidagi TAVSIYA VA TAKLIFLARNI bildiramiz:
1. Fuqarolik jamiyati institutlari, akademik, ilmiy-tadqiqot va tahliliy markazlarga:
• fuqarolik jamiyati institutlarining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini mustahkamlash , qonunchilikni rivojlantirish bo‘yicha milliy dastur va konsepsiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish bo‘yicha davlatlar va xalqaro hamjamiyat tajribasini chuqur o‘rganishga qaratilgan qo‘shma ilmiy loyihalarni ishlab chiqish va amalga oshirish amaliyotini sifat jihatdan yangi bosqichda davom ettirish;
• mintaqaviy va submintaqaviy platformalarni , shu jumladan,islohotlarning aniq yo‘nalishlari va inson huquqlari bo‘yicha toifalarga yo‘naltirilgan platformalarni yaratish , inson huquqlarini himoya qilishning xalqaro , mintaqaviy va milliy tizimlarini mustahkamlash hamda qo‘llashda faol ishtirok etish;
• davlatlarning, va umuman, alohida mintaqalarning barqaror rivojlanishiga xizmat qiluvchi mintaqaviy mexanizmlarni yaratish , barcha manfaatdor tomonlarning keng ishtirokida muntazam ravishda maslahatuchrashuvlari/forumlar o‘tkazish.
2. Milliy parlamentlar , davlat hokimiyati va boshqaruvi organlariga:
Fuqarolik jamiyati institutlari:
• milliy rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish va Barqaror rivojlanishning milliy maqsadlari bajarilishini nazorat qilish uchun mas’ul bo‘lgan idoralararo muvofiqlashtirish mexanizmlariga, xususan, “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”da belgilangan vazifalarni amalga oshirish va bajarilishini nazorat qilishga , shu jumladan, BRM va boshqa tegishli davlat majburiyatlarini bajarish uchun shaffof , inklyuziv va hisobdor milliy jarayonni ta’minlashga katta hissa qo‘shishi mumkin.
Fuqarolik jamiyati institutlarini:
• qarorlar qabul qilish jarayonlari , ayniqsa , bunday qarorlar inson qadr-qimmatini hurmat qilish , inson huquqlarini himoya qilish va ilgari surish masalalariga daxldor bo‘lganda , shu jumladan , taraqqiyotni belgilovchi siyosat, rejalar va dasturlarni ishlab chiqish , amalga oshirish, monitoring qilish va baholashga ularni muntazam ravishda jalb qilish orqali;
• milliy va global miqyosda , shu jumladan , barqaror rivojlanish bo‘yicha o‘tkaziladigan siyosiy anjumanlar , muntazam ravishda bo‘ladigan parlament va hukumat tadbirlari , joylarda aholi bilan tashkillashtiriladigan uchrashuvlar va maslahatlashuvlar ishida shaffoflik va hisobdorlikni ta’minlashga;
• inson huquqlariga asoslangan milliy rivojlanish dasturlari, BRMni amalga oshirish jarayonlarini xolis va adolatli yoritish , fuqarolik jamiyati tashkilotlari va mustaqil ommaviy axborot vositalarining erkin faoliyat yuritishi uchun qulay muhit yaratishga fuqarolik jamiyati institutlarini barcha joyda va yanada kengroq jalb qilish zarur.
3. Xalqaro konferensiya tashkilotchilariga:
• Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, “Barqaror rivojlanish markazi” NNT va Fanlar Akademiyasi Davlat va huquq instituti tomonidan tayyorlangan ushbu xalqaro konferensiya materiallari , shuningdek, “Konstitutsiyaviy islohotlar : dunyo mamlakatlari tajribasi” ko‘p jildli kitobini xorijiy va xalqaro hamkorlar ko‘magidachop etish;
• konstitutsionalizmni rivojlantirish , takomillashtirish , kodifikatsiya qilish va yanada demokratlashtirish , qonunchilikni insonparvarlashtirish sohasida xalqaro anjumanlarni tashkil etish amaliyotini davom ettirish.
Biz , xalqaro konferensiya ishtirokchilari O‘zbekistonda yaratilgan siyosiy , ijtimoiy , iqtisodiy , huquqiy shart-sharoitlar fuqarolarning jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda ishtirok etishdek konstitutsiyaviy huquqlarini ro‘yobga chiqarish imkonini berayotganiga ishonch bildiramiz. Biz xalqaro hamkorlarni milliy rivojlanish siyosati , dastur va loyihalarini ishlab chiqishda davlatlar o‘rtasida hamkorlik va ilg‘or tajribalarni almashishni qo‘llab-quvvatlashga chaqiramiz.
Fuqarolik jamiyatining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini mustahkamlashga hissa qo‘shayotgan ushbu xalqaro forumning barcha tashkilotchilari va ishtirokchilariga o‘z minnatdorchiligimizni bildiramiz.
Toshkent, 11 may, 2022 yil.