O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida inson huquqlarini ta’minlashning ustuvor yo‘nalishlardan biri gender tenglik – samarali iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyot omili hisoblanadi . Mamlakatimizda xotin-qizlarning o‘z imkoniyatlarini to‘laqonli ro‘yobga chiqarishlari uchun barcha shart-sharoitlarni ta’minlash davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 2015 yilning sentyabr oyida Barqaror rivojlanish bo‘yicha o‘tkazilgan sammitida qabul qilingan 70-sonli rezolyutsiyasiga muvofiq , 2030 yilgacha bo‘lgan davrda BMT Global kun tartibining Barqaror rivojlanish maqsadlarini izchil amalga oshirish bo‘yicha tizimli ishlarni tashkil etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 20 oktyabrdagi 841-sonli “2030 yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi milliy maqsad va vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori qabul qilindi. Unga ko‘ra , O‘zbekistonda Barqaror rivojlanishning Beshinchi maqsadini amalga oshirish doirasida “ Gender tenglikni ta’minlash hamda barcha xotin-qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish”ga oid to‘qqizta vazifa ishlab chiqildi . Ushbu vazifalarni amalga oshirishda mamlakatimiz ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida salohiyat va imkoniyatlari ortib borayotgan ommaviy axborot vositalari, jumladan , internet va ijtimoiy tarmoqlar ham axborot manbai va muloqot vositasi sifatida muhim rol o‘ynaydi . Aynan ommaviy axborot vositalari jamiyatda gender tengligini ta’minlashda muhim integrator vazifasini bajarishi mumkin.
Ayniqsa , bugungi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi munosabati bilan ommaviy axborot vositalarining huquqiy ong va madaniyatni shakllantirishda tobora muhim va ayni paytda , ko‘p qirrali siyosiy ta’siri sezilmoqda . Axborot bilan ta’minlash darajasi ommaviy axborot vositalarining siyosiy roli va faolligi yanada oshganligini namoyon qilmoqda . Shuningdek , ayollarning jamiyatdagi o‘rni , o‘z navbatida , ommaviy axborot vositalarining siyosiy faoliyatda yetakchi ayollarning mavqeiga ta’siri kuchaydi.
O‘zbekistonning barqaror siyosiy , iqtisodiy , ijtimoiy va ma’naviy rivojlanishida xotin-qizlarning davlat va jamiyatdagi mavqeini sezilarli darajada barqarorlashtirish , ayollarning ijtimoiy va siyosiy jarayonlarga faol integratsiyalashuvi orqali gender tengligini ta’minlashda OAVlarining ishtiroki juda muhim . Tan olib aytish kerakki , bugungi kunda bosma , vizual va elektron ommaviy axborot vositalari xotin-qizlar hayotining rang-barangligi , jamiyat rivojiga qo‘shayotgan hissasi to‘g‘risida xolisona va aniq tasavvur bera olmayapti.
Davlat tomonidan keng ko‘lamli axborot imkoniyatlaridan foydalanish gender tengligi siyosatini muvaffaqiyatli amalga oshirish omillaridan biridir . BMT, BMT Taraqqiyot Dasturi , tashkilotning Ayollar fondi (UNIFEM – United Nations Development Fund for Women), Bolalar fondi ( UNICEF – United Nations International Children's Emergency Fund) hamda Yevropa Kengashi faoliyatida dunyo hamjamiyatining ayollarga e’tiborini kuchaytirishga erishish , xotin-qizlardan taraqqiyotning siyosiy mexanizmi sifatida hamda rivojlanishning istiqbolli strategik resursi sifatida foydalanish bo‘yicha xalqaro strategiya va yondashuvlar ommaviy axborot vositalarida tizimli ravishda yoritib kelinmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki , ommaviy axborot vositalarida faoliyat yurituvchi ayollar soni global miqyosda tobora ortib bormoqda , shu bilan birga , erkaklarning rahbarlik lavozimlarini ( prodyusserlar , rahbarlar , bosh muharrirlar va noshirlar ) egallashi yanada ko‘proq kuzatilmoqda . Bu kabi tengsizlikning ko‘rinishlari turli sohalarda , jumladan , siyosat , xorijiy davlatlar hududida jurnalistik faoliyat olib borishda , sport jurnalistikasi sohalarida , tungi ish smenasida ishlashda yaqqol ko‘zga tashlanmoqda.
Global Media Monitoring Project (GMMP) hisobotiga ko‘ra , butun dunyo bo‘ylab ayol jurnalistlarga oila , turmush tarzi , moda va san’at kabi “ yengil ” mavzular ko‘proq topshiriladi . Siyosat , iqtisodiyot , texnika yo‘nalishidagi “ og‘ir ” yangiliklarning ayollar tomonidan yozilishi va yoritilishi holatlari kamroq.
Aynan OAV kontentida gender tengsizlik , eskicha qarashlar yoki kamsitish alomatlari borligi , bundan tashqari , ommaviy axborot vositalarida gender stereotiplarining saqlanib qolishi , ijtimoiy tarmoqlarda nozik jins vakillariga nisbatan nafrat nutqining keng tarqalganligi , kontr-stereotiplarning kamligi va ommaviy axborot vositalarida ayollarga nisbatan zo‘ravonlik kabi masalalarning ko‘pincha shov-shuvli tarzda yoritilishi jurnalistlarning zarur tayyorgarlikka ega emasligining belgisi hisoblanadi.
2013 yilda Yevropa Kengashi Vazirlar qo‘mitasi tomonidan gender tengligi va ommaviy axborot vositalari bo‘yicha tavsiyanoma qabul qilingan bo‘lib , unda qo‘yidagi 6 ta yo‘nalish bo‘yicha amalga oshirilishi lozim bo‘lgan 16 ta chora-tadbir belgilab qo‘yilgan:
1. Gender tengligi siyosati va qonunchiligi , ko‘rsatkichlar
2. Axborot bilan ta’minlash va ilg‘or tajribalarni targ‘ib qilish
3. Hisobot berish kanallari
4. Tadqiqot va nashrlar
5. Mediasavodxonlik
6. Faol fuqarolik.
2015 yilda esa ushbu tavsiyalarning a’zo davlatlar tomonidan amalga oshirilishini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha keng qamrovli yo‘riqnomalar aks etgan qo‘llanma nashr etilgan . Gender stereotiplari va seksizmga qarshi kurashish , jumladan , ommaviy axborot vositalari orqali kurashish – Yevropa Kengashi gender tengligi bo‘yicha strategiyasining ustuvor vazifalaridan biridir.
Gender tengligi bo‘yicha komissiya Yevropa Kengashining 2018–2023 yillarga mo‘ljallangan gender tengligi strategiyasining oltita maqsadini amalga oshirishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Ommaviy axborot vositalari , shuningdek , internet va sun’iy intellekt gender tengligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi . Gender tengligini ta’minlash bo‘yicha aniq chora-tadbirlar , shuningdek , ushbu sohalarga gender tengligi istiqbollarini integratsiya qilish ushbu sektorlarning haqiqatan ham inklyuziv bo‘lishini va ular ijtimoiy o‘zgarishlarga hissa qo‘shishini ta’minlash uchun juda muhimdir.
YUNЕSKOning Global ustuvor “gender tengligiga ” muvofiq , tashkilot 2030 yilgacha ommaviy axborot vositalarida gender tengligiga to‘liq erishishga hissa qo‘shib kelmoqda . Genderga yo‘naltirilgan media ko‘rsatkichlari ommaviy axborot vositalariga ularning mazmuni va ishini tahlil qilish uchun keng qamrovli asosni taqdim etadi va butun dunyo bo‘ylab media tashkilotlari ishtirokidagi ta’lim tashabbuslari uchun asos bo‘ladi.
YUNЕSKO mutaxassislari va media ekspertlari tomonidan mass-media uchun gender sezuvchan indikatorlar ishlab chiqilgan , ularning maqsadi “ foydalaniladigan texnologiyalardan qat’i nazar barcha turdagi ommaviy axborot vositalari orqali gender tenglikka ko‘maklashish hamda xotin-qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish”dan iborat . YUNЕSKO tashabbusi bilan tashkil etilgan ommaviy axborot vositalari va Gender siyosati muammolari bo‘yicha Global alyans gender tengligi sohasidagi strategiya va siyosat bo‘yicha sa’y-harakatlar hamda tadqiqotlarni muvofiqlashtirish uchun dunyoning har bir mintaqasidan yuzlab tashkilotlarni birlashtiradi.
Bugungi o‘zbek jurnalistikasida , ko‘pincha matbuotda , TV, radio, internetda , umuman massmediada , shuningdek , reklamada gender stereotiplarga ega kontentlar ko‘plab uchramoqda.
Mavjud stereotiplar borasida so‘z yuritilar ekan , shu o‘rinda Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2019 yil iyun oyida o‘tkazilgan Oliy Majlis Senati yig‘ilishidagi nutqidan iqtibos keltirish joiz:
“Meni kishilarimizning ongida paydo bo‘lgan stereotip ko‘p o‘ylantiradi . Odatda , biz ayolni avvalambor ona, oila qo‘rg‘onining qo‘riqchisi sifatida hurmat qilamiz . Bu , shubhasiz , to‘g‘ri . Ammo bugun har bir ayol oddiy kuzatuvchi emas , balki mamlakatda amalga oshirilayotgan demokratik o‘zgarishlarning faol va tashabbuskor ishtirokchisi ham bo‘lishi kerak”.
Mamlakatda so‘nggi yillarda xotin-qizlarning huquq va manfaatlarini har tomonlama ta’minlashga qaratilgan , jumladan , gender tenglik masalasiga oid 25 ta normativ- huquqiy hujjat qabul qilindi.
Xotin-qizlar va oilalar bilan ishlash tizimini yanada mustahkamlash maqsadida , O‘zbekiston Respublikasining Gender tenglikni ta’minlash masalalari bo‘yicha komissiyasi tuzildi , O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatida alohida qo‘mita tashkil etildi.
Aytish joizki , so‘nggi yillarda ko‘rilgan chora-tadbirlar natijasida O‘zbekiston tarixida ilk marotaba milliy parlamentda xotin-qizlar soni BMT tomonidan belgilangan tavsiyalarga mos darajaga yetdi.
Siyosiy partiyalardagi xotin-qizlar ulushi 44 foizga , oliy ta’lim sohasida 40 foizga , tadbirkorlikda 35 foizga yetdi , xotin-qizlar axborot -kommunikatsiya, innovatsiya, energetika, muxandislik sohalariga keng jalb etilmoqda.
Amalga oshirilgan tizimli ishlar natijasida O‘zbekiston Parlamentlararo Ittifoqning 2021 yilgi “ Siyosatdagi ayollar ” jahon reytingida 45-o‘rinni egalladi . Bu borada mamlakatimiz 130 dan ortiq davlatlar , jumladan , Germaniya, Avstraliya, Kanada, AQSH, Markaziy Osiyoning barcha davlatlari va boshqalarni ortda qoldirdi.
Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda boshqaruv tizimida ayollar ulushi 33 foizga yetdi . Yurtimiz bo‘yicha bir yarim mingga yaqin xotin-qizlar , turli darajadagi rahbarlik lavozimlarida ishlamoqda.
81 ta vazirlik va idorada ilg‘or , bilimli ayollardan iborat 15 ming nafardan ortiq kadrlar zaxirasi shakllantirildi.
Fuqarolar yig‘iniga bo‘lib o‘tgan so‘nggi saylovlarda 1025 nafar ayol saylandi . Tashkilot va korxona rahbarlarining 45,3 foizi ayollarni tashkil etadi . Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy sohalarda 82 foiz , fan, ta’lim , madaniyat , san’at sohasida 72 foiz , qishloq xo‘jaligida 45 foiz , sanoatda 38 foiz tadbirkorlik yo‘nalishida 29 foiz ayollar faoliyat yuritmoqda.
Ichki ishlar vazirligi tizimida 16 nafar ayol rahbarlik lavozimlariga tayinlandi.
O‘zbekistonda ayol hokimlar soni 6 kishiga yetdi , Isroil davlatiga ayol elchi tayinlangani bilan lider ayollar mavzusi qizg‘in muhokama obyektiga aylandi.
Senat raisligiga ayol kishining saylanishi orqali O‘zbekiston Senat rahbari ayol kishi bo‘lgan sanoqli — 56 ta davlat safiga kirdi.
Yuqorida ta’kidlangan islohotlarni targ‘ib qilishda OAV eskirgan qarashlarni bartaraf etib , gender tenglik va adolat masalalarini yoritish , siyosiy-iqtisodiy mavzudagi xabarlarni yoritishda xotin-qizlar va erkaklarni xolis tasvirlash yo‘li bilan OAVda erkaklar va ayollarning adolatli tasvirini yaratishga imkon yaratadi.
OAVda gender yondashuv tarbiyaviy vazifani ham bajarishi kerak . Misol uchun , gender tenglik mavzusini yoritish orqali jurnalistlar auditoriyani bunga chorlashi , ularda ushbu mavzuga nisbatan bag‘rikenglikni tarbiyalashi kerak . Bu esa ma’naviy va aqliy immunitetni rivojlantirish , axborot xurujlariga bardoshli bo‘lish va dunyoga o‘z haqiqatini , ovozini yetkazish yo‘llarini mudom izlashni talab etadi.
Mamlakatimizdagi ommaviy axborot vositalari xodimlari , jurnalistika ta’lim dargohlarining professor- o‘qituvchilari va axborotlashtirish sohasi mas’ul idoralari vakillari bugun mamlakatimizga nisbatan axborot xuruji , ijtimoiy tarmoqlardagi dezinformatsiya bo‘roni uchun mas’ul shaxslar hisoblanadi.
Bugun ijtimoiy tarmoqlar ham ma’lum ma’noda ommaviy axborot vazifasini bajarmoqda . Dastlab ular o‘zaro muloqot qilish maydoni sifatida yuzaga kelgan . Ularning an’anaviy OAVdan farqi shundaki , birinchi navbatda , ijtimoiy tarmoqda tarqatilayotgan axborotlarning xolis va to‘g‘riligi doim savol ostida qolmoqda . Ustun jihati esa , ijtimoiy tarmoqda yuz berayotgan voqea-hodisalar va axborotlarga nisbatan munosabat , fikr bildirish , muloqot jarayonida qatnashish mumkin . Biroq , aksariyat holatlarda muloqotlar va izoh qoldirish sog‘lom muhitda sodir bo‘lmayapti . Foydalanuvchilar o‘rtasida diniy , irqiy , etnik mojarolar kelib chiqmoqda.
Albatta , ommaviy axborot vositalari xodimlari zimmasida jamiyatdagi mushtarak jarayonlarni yaqindan o‘rganib , ularni yanada kengroq ommaga tanitish vazifasi bor. Vaholanki , ommaviy axborot vositalari tizimida gender tengligi va kasbdagi gender tengsizlikni kengroq yoritishdan tortib , jurnalist ayollarga nisbatan zo‘ravonlikka chek qo‘yish va qarorlar qabul qilishda ayollarning cheklangan vakilligini hal qilishgacha bo‘lgan qator sohalarda yanada keng ko‘lamli sa’y-harakatlarni amalga oshirish talab etiladi.
BMTning Ayollar maqomi bo‘yicha komissiyasi , Ayollarga nisbatan kamsitishlarga barham berish qo‘mitasi va Inson huquqlari bo‘yicha kengash darajasidagi yig‘ilishlarda ishtirok etish orqali mamlakatimizda xotin-qizlar kamsitilishiga qarshi kurashish maqsadida bir qator xorijiy tashkilotlar bilan hamkorlikda izchil loyihalar amalga oshirilib kelinmoqda.
Barqaror rivojlanishning Beshinchi maqsadi vazifalari (Gender tenglik)ga muvofiq , 2030 yilga kelib barcha xotin-qizlarga nisbatan kamsitishlarning har qanday shakliga barham berish , siyosiy , iqtisodiy va ijtimoiy hayotda qarorlar qabul qilishning barcha darajalarida ayollarning to‘liq va samarali ishtirokini va yetakchilik qilish uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash zarur . Bundan tashqari , ushbu maqsad Davlat dasturlarini qabul qilish jarayonida davlat tuzilmasining turli darajalarida gender tenglik tamoyillarini joriy qilishni o‘z ichiga oladi.
Gender tenglikni ta’minlash , ayollarning ijtimoiy va siyosiy hayotdagi rolini oshirish bo‘yicha ishlar bir necha yo‘nalishlarda olib borilmoqda:
• ayollar huquqlari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini takomillashtirish;
• ayollarni himoya qilishning institutsional asoslarini takomillashtirish;
• aholining gender tenglik va ayollar huquqlari borasidagi xabardorligini oshirish;
• huquqni qo‘llash amaliyotida ularga rioya etilishini ta’minlash uchun mas’ul mansabdor shaxslarni tegishli huquqiy me’yorlar asosida o‘qitish.
So‘nggi yillarda gender tenglikni ta’minlash maqsadida O‘zbekistonda bir qator qonun hujjatlari qabul qilindi . Xususan , 2019 yilda qabul qilingan “ Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida ” gi, “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida ” gi qonunlar hamda ayollar tadbirkorligini rivojlantirish , ularning maqomini kuchaytirishga oid bir qator farmon va qarorlar qabul qilindi. Xotin-qizlar uchun zo‘rlik ishlatishdan jabr ko‘rgan shaxslarni reabilitatsiya qilish va moslashtirish , o‘z joniga qasd qilishning oldini olishga qaratilgan 197 ta markaz , yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash bo‘yicha 200 dan ortiq innovatsion maktablar tashkil etildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 29 dekabrda Oliy Majlisga yo‘llagan Murojaatnomasida ilgari surilgan muhim masalalardan biri – xotin-qizlarning jamiyat hayotidagi o‘rni va nufuzini oshirish , ularga yangi imkoniyatlar yaratish masalasi edi. Shuningdek , 2021 yil 22 fevralda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Inson xuquqlari bo‘yicha kengashining 46-sessiyasidagi nutqida davlatimiz rahbari “ Gender siyosati masalalari borasida mamlakatimizning ijtimoiy-siyosiy hayotida va ishbilarmonlik sohasida ayollarning rolini tubdan oshirishga qaratilgan ishlarni qatiy davom ettirish ” masalasini alohida qayd etib o‘tdi.
2017 yildan SHHT va BRIKS mamlakatlari xotin-qizlarining xalqaro Kongressi bo‘lib o‘tdi . 2017 yilda SHHT va BRIKS mamlakatlari xotin-qizlarining birinchi xalqaro Kongressi “ Zamonaviy jamiyatda xotin-qizlarning o‘rni : siyosat , iqtisodiyot , fan , ta’lim va madaniyat sohasidagi hamkorlik ” mavzusiga bag‘ishlandi . Kongressda Hindiston , Qozog‘iston , Xitoy , Mo‘g‘uliston , Pokiston , Tojikiston , O‘zbekiston va boshqa davlatlardan 300 dan ortiq xotin-qizlar tashkiloti vakillari ishtirok etdi . 2019 yilning 15-16 may kunlari Bishkek shahrida Shanxay Hamkorlik Tashkiloti mamlakatlari ayollarning ikkinchi forumi bo‘lib o‘tdi. Forum doirasida “ SHHTga a’zo davlatlar mintaqaviy hamkorligining gender jihatlari”, “Mintaqaning barqaror va inklyuziv iqtisodiy rivojlanishida ayollarning ishtiroki”, “Sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalariga investitsiyalar : mintaqaviy hamkorlik uchun imkoniyatlar”, “Imkoniyatlarning tengligi uchun innovatsiyalar va raqamlashtirish davri”, “Ayollar va qizlarning ahvolini yaxshilash uchun mintaqaviy chaqiriqlar va imkoniyatlar ” kabi beshta sessiya bo‘lib o‘tdi.
BMT ma’lumotlariga ko‘ra , dunyoda 15–19 yosh oralig‘idagi har to‘rt nafar qizdan biri ishlash , o‘qish va kasbiy tayyorgarlikdan o‘tish imkoniyatiga ega emas . Demak , kelajagimizning kamida 1/4 qismi xavf ostida.
To‘g‘ri , OAV va ijtimoiy tarmoqlarda xotin-qizlarning kamsitilishi , ularning oddiy insoniy huquqlari buzilishi bilan bog‘liq jiddiy ijtimoiy illatlar qalamga olinmoqda , oilaviy , maishiy zo‘ravonlikka uchrayotgan ayollar taqdiri yoritilmoqda . Bu jamiyatimizda hanuzgacha ko‘p uchrayotgan – erta turmushga berish ( majburlab ), qizning xohishiga zid tarzda yoqtirmaganiga uzatish , qizning o‘qishiga , yetuk mutaxassis bo‘lishiga ishonmaslik va hokazo illatlarning mavjudligini namoyon etmoqda hamda aynan ana shu illatlar chin iste’dodlarimizning yuzaga chiqmay qolishiga sabab bo‘lmoqda . Bu illatlar yo‘qolmas ekan , xotin-qizlar huquqlari buzilaveradi , ular o‘zining to‘liq salohiyatini ko‘rsata olmay o‘tib ketaverishadi.
Demak , OAV vakillari , jurnalistlar yuqoridagi kabi mavzularni yoritishar ekan , vaziyatni ma’lum gender indikatorlari prizmasi orqali tahlil qila bilishi darkor . Bunda jurnalistik etikaga , shaxs daxlsizligi prinsiplariga qat’iy rioya etish talab etiladi . Voqea-hodisaning OAV yoki ijtimoiy tarmoqda keng muhokama etilishi ortidan taqdiri muhokama etilayotgan ayol yoki qizning keyingi hayoti , jamiyatdagi mavqei , sha’ni va qadr-qimmati toptalmasligi zarur .
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda , xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki , jurnalistlarimiz ommaviy axborot vositalarining jamiyatda ayollarga nisbatan sog‘lom munosabatni , boshqacha aytganda , yuksak gender tafakkurni shakllantirishga bevosita va bilvosita mas’ul ekanligini his etgan holda faoliyat yuritishlari darkor.
Gulhayo BARNOYEVA,
Barqaror rivojlanish markazi “ Barqaror rivojlanish jarayonlarini o‘rganish ” bo‘limi bosh ilmiy xodimi