Хотин-қизларнинг тадбиркорлик фаолиятидаги иштироки мамлакат иқтисодий салоҳиятидан фойдаланиш даражасини баҳолашда муҳим кўрсаткичлардан биридир. Миллий статистика қўмитасининг 2026 йил 29 июнда янгиланган SIAT маълумотлар базасидаги якка тартибдаги тадбиркорлар сони бўйича маълумотлар ҳам бу йўналишдаги ўзгаришларни акс эттирмоқда. Унга кўра, 2021 йилда якка тартибдаги тадбиркорларнинг 39,4 фоизини хотин-қизлар ташкил этган бўлса, 2025 йилда уларнинг улуши 43,4 фоизга етган. Қарийб 4 фоиз пунктлик ўсиш шунчаки статистик ўзгариш эмас, балки аёлларнинг иқтисодий жараёнлардаги иштироки кенгайиб бораётганини кўрсатувчи муҳим тенденциядир.
Мазкур ўзгаришни оддий мисолда ифодалайдиган бўлсак, 2021 йилда ҳар ўн нафар якка тартибдаги тадбиркорнинг тўрт нафари аёллар ҳиссасига тўғри келган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 4,3 нафарни ташкил этган. Шу даврда эркак тадбиркорлар улуши 60,6 фоиздан 56,6 фоизга камайган. Бу рақамлар тадбиркорлик таркибида аёллар иштироки ошиб бораётганини кўрсатади. Муҳими, бундай ўсишни фақат тадбиркорлар таркибидаги нисбатнинг ўзгариши сифатида эмас, балки хотин-қизларнинг мустақил даромад топиш ва ўз иқтисодий салоҳиятини рўёбга чиқариш имкониятлари кенгаяётгани нуқтаи назаридан ҳам баҳолаш лозим.
Бироқ республика бўйича умумий кўрсаткич ҳудудлардаги вазиятни тўлиқ ифодаламайди. Ҳудудлар кесимидаги маълумотлар аёлларнинг тадбиркорликдаги иштироки бир хил даражада эмаслигини кўрсатмоқда. Хусусан, Қорақалпоғистон Республикасида якка тартибдаги тадбиркорлар орасида хотин-қизлар улуши 53,9 фоизни ташкил этган. Навоий вилоятида бу кўрсаткич 52,0 фоиз, Сирдарё вилоятида 50,9 фоиз, Хоразм вилоятида эса 50,7 фоизга тенг. Демак, ушбу ҳудудларда аёллар якка тартибдаги тадбиркорларнинг ярмидан кўпини ташкил этмоқда.
Айрим ҳудудларда эса кўрсаткичлар нисбатан паст. Жумладан, Наманган вилоятида хотин-қизларнинг улуши 31,2 фоиз, Фарғона вилоятида 35,4 фоиз, Тошкент шаҳрида 36,1 фоизни ташкил этган. Энг юқори ва энг паст кўрсаткичлар ўртасидаги фарқ 22,7 фоиз пунктга тенг. Бу тафовутга фақат рақамлар ўртасидаги фарқ сифатида қараш тўғри эмас. У ҳудудларда хотин-қизларнинг тадбиркорлик фаолиятида иштирок этиш даражаси бир хил эмаслигини кўрсатади.
Mазкур тафовут аёллар тадбиркорлигини ривожлантиришда ҳудудий хусусиятларни ҳисобга олиш зарурлигини кўрсатади. Чунки республика бўйича умумий ўсиш ижобий тенденцияни ифодаласа-да, айрим ҳудудларда хотин-қизларнинг тадбиркорликдаги улуши анча пастлигича қолмоқда. Бу ҳолатнинг сабабларини аниқлаш учун ҳудудларнинг иқтисодий таркиби, тадбиркорлик йўналишлари ва мавжуд имкониятларини алоҳида ўрганиш талаб этилади. Шу билан бирга, келтирилган рақамларнинг ўзи ҳам аёллар тадбиркорлигини қўллаб-қувватлашда ягона ёндашув билан чекланиб қолмасдан, ҳудудлар ўртасидаги фарқларни инобатга олиш муҳимлигини англатади.
Хотин-қизларнинг тадбиркорликдаги иштироки нафақат уларнинг шахсий даромад манбаини шакллантириш, балки оила иқтисодий барқарорлигини мустаҳкамлаш нуқтаи назаридан ҳам аҳамиятлидир. Мустақил фаолият юритиш аёлларга ўз билим ва кўникмаларини амалиётда қўллаш, касбий салоҳиятини намоён этиш ҳамда иқтисодий қарорлар қабул қилишда фаолроқ иштирок этиш имконини беради. Шунингдек, оила даромадларининг бир нечта манбага таяниши унинг молиявий барқарорлиги учун қўшимча имконият яратади. Демак, аёллар тадбиркорлигининг ривожланиши иқтисодий фаоллик кўрсаткичларини яхшилаш билан бирга, оила фаровонлигига ҳам хизмат қилиши мумкин.
Мазкур тенденция Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Барқарор ривожланиш мақсадлари билан ҳам узвий боғлиқ. Хусусан, БРМ 5 — «Гендер тенглиги» мақсади хотин-қизларнинг иқтисодий ва ижтимоий ҳаётда тенг имкониятларга эга бўлишини назарда тутади. Аёлларнинг тадбиркорликдаги иштироки ортиши уларнинг иқтисодий мустақиллигини мустаҳкамлаш ва иқтисодий қарорлар қабул қилишдаги ролини кенгайтиришга хизмат қилади.
Шунингдек, БРМ 8 — «Муносиб меҳнат ва иқтисодий ўсиш» мақсади аҳолининг иқтисодий фаоллигини рағбатлантириш, тадбиркорлик имкониятларини кенгайтириш ва барқарор даромад манбаларини шакллантириш билан боғлиқ. БРМ 10 — «Тенгсизликни қисқартириш» мақсади нуқтаи назаридан эса иқтисодий имкониятлардан фойдаланишдаги тафовутларни камайтириш муҳим аҳамият касб этади. Шу маънода, хотин-қизларнинг тадбиркорликдаги иштироки нафақат гендер тенглигини таъминлаш, балки ҳудудлар ўртасидаги иқтисодий имкониятлар тафовутини қисқартириш нуқтаи назаридан ҳам эътиборга моликдир.
Хулоса қилиб айтганда, якка тартибдаги тадбиркорлар орасида хотин-қизлар улушининг 39,4 фоиздан 43,4 фоизга кўтарилиши иқтисодий фаоллик таркибидаги ижобий ўзгаришдир. Бироқ ҳудудлар ўртасидаги 22,7 фоиз пунктлик фарқ бу жараён барча ҳудудларда бир хил кечмаётганини кўрсатади. Аёллар тадбиркорлиги ривожини баҳолашда асосий мезон фақат уларнинг умумий улуши ортиши эмас, балки турли ҳудудлардаги хотин-қизлар учун иқтисодий фаолият билан шуғулланиш имкониятлари қай даражада кенгаяётгани ҳам бўлиши керак. Зеро, иқтисодий тараққиётнинг барқарорлиги аҳолининг барча қатламлари мавжуд имкониятлардан фойдалана олиши билан ҳам белгиланади.
Шарифова Мадинабону,
«Барқарор ривожланиш маркази» ННТ бош мутахассиси