Қўшни мамлакатга ишлаш учун йўл олган фуқаро кўпинча оддий, аммо муҳим саволга жавоб излайди: бегона муҳитда ҳуқуқий ёки ижтимоий муаммо туғилса, кимга мурожаат қилиш мумкин? Айни пайтда чегарадош қишлоқ аҳолисини сув таъминоти, ҳужжатсиз қолган инсонни эса ўз ҳуқуқларини амалга ошириш масаласи ташвишга солиши мумкин. Бу муаммолар турлича кўринса-да, уларни ҳал этишда умумий жиҳат бор: аҳолига яқин ишлайдиган нодавлат нотижорат ташкилотлари (ННТ) ўзаро ҳамкорлик орқали амалий кўмакни кучайтира олади.
Марказий Осиё мамлакатларини умумий тарих, қўшничилик ва иқтисодий алоқалар бирлаштиради. Меҳнат миграцияси, сув ресурсларидан фойдаланиш, ижтимоий хизматларга етиб бориш каби масалалар эса кўпинча бир давлат чегараси билан чекланмайди. Шу боис минтақавий ҳамкорлик фақат давлатлараро мулоқот эмас, балки фуқаролик жамияти институтларининг кундалик эҳтиёжларга жавоб бера оладиган ҳамкорлиги сифатида ҳам ривожланиши муҳим.
Бунинг амалий намунасини Ўзбекистон ва Қозоғистон ННТлари тажрибасида кўриш мумкин. Чимкент шаҳридаги «Korgan-M» ва Навоий вилояти Учқудуқ шаҳридаги «Sogdiana» ташкилотлари 2023 йил сентябридан 2024 йил февралигача меҳнат мигрантлари ҳамда уларнинг оилаларига ахборот-маслаҳат ёрдами кўрсатишга қаратилган қўшма лойиҳани амалга оширган. The BEARR Trust 2024 йил 31 июлда эълон қилган ҳисоботга кўра, Қозоғистонга ишлаш учун бораётган фуқароларга мўлжалланган ўзбек ва рус тилларидаги видео йўриқномалар, меҳнат мигрантларининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини ёритувчи уч тилдаги қўлланма ҳамда Чимкент ва Сариоғоч ҳудудларидаги бирламчи тиббий ёрдам муассасалари харитаси тайёрланган. Материалларга олиб борувчи QR-кодлар чегара ҳудудларида ва Ўзбекистондаги ҳамкорлар орқали тарқатилган.
Лойиҳа доирасида тайёрланган материаллар 1500 нафардан ортиқ кишига етказилган, икки мамлакатнинг 30 нафарга яқин ННТ вакили иштирокида ўқув семинари ҳам ташкил этилган. Бу - ҳамкорлик қамровини кўрсатадиган натижа. Бироқ унинг аҳоли ҳаётига таъсирини билиш учун бошқа саволлар ҳам муҳим: фуқаро олинган маълумот асосида тиббий ёрдамга мурожаат қила олдими, ҳуқуқий масаласини ҳал этдими, нотўғри ёки эскирган маълумот туфайли қийинчиликка дуч келмадими? Демак, тарқатилган қўлланмалар сони билан бирга, улардан фойдаланиш натижасини ҳам баҳолаш талаб этилади.
ННТнинг вазифаси давлат идораси ўрнини эгаллаш эмас. У фуқарога амалдаги тартибни тушунтириши, ариза ва ҳужжатларни тайёрлашда маслаҳат бериши, зарур ҳолда ваколатли муассасага йўналтириши мумкин. Суд қарори ёки паспорт бериш каби ваколатлар эса тегишли давлат органларига тааллуқли. Чегаранинг икки томонидаги ҳамкорлар ўртасида ишончли алоқа бўлса, инсон мурожаатини бир ташкилотдан бошқасига ўтказиш жараёни ҳам изчилроқ йўлга қўйилади.
Ҳамкорликнинг яна бир муҳим йўналиши - сув ва табиий ресурслардан фойдаланиш. Фарғона водийсида сув таъминоти деҳқончилик, аҳоли даромади ва маҳаллий барқарорлик билан бевосита боғлиқ. Шу сабабли сув билан боғлиқ маҳаллий муаммоларни аҳолининг ўзи иштирокида ҳал этиш ижтимоий ишончни мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилади. «Saferworld» ташкилотининг Европа Иттифоқи қўллаб-қувватлаган ҳамда Қирғизистондаги «Демилгелүү ишкер аялдар» жамоат фонди ва Ўзбекистондаги Прогрессив ислоҳотлар маркази иштирокида амалга оширилган лойиҳаси бу борада эътиборга молик.
«Saferworld»нинг 2026 йил июлидаги ҳисоботига кўра, маҳаллий ННТларга аҳоли билан маслаҳатлашувлар ўтказиш, иш режаси ва харажатлар сметасини тайёрлашда кўмак берилган. Маҳаллий ташаббусларни амалга ошириш учун кичик грантлар ҳам ажратилган. Бундай қўллаб-қувватлаш ННТларга сув таъминотидаги муаммоларни аҳоли билан биргаликда ўрганиш ва амалий ечимлар таклиф этишга ёрдам беради. Жумладан, аҳоли эҳтиёжларини муҳокама қилиш орқали қайси иншоотларни биринчи навбатда таъмирлаш зарурлигини ва бу ишлар сув таъминотини қандай яхшилаши мумкинлигини аниқлаш осонлашади. Натижада режалаштирилаётган ишлар сувдан фойдаланувчиларнинг эҳтиёжларига мослаштирилади.
Бироқ сув иншоотини таъмирлашнинг ўзи етарли эмас. Ундан кимлар фойдаланиши, каналнинг қуйи қисмидаги майдонларга ҳам сув етиб бориши, кейинги тозалаш ва сақлаш харажатлари қандай қопланиши олдиндан келишиб олиниши лозим. Айниқса, аёллар, ёшлар ва кам таъминланган оилаларнинг фикри эшитилса, қарорлар фақат фаол иштирокчилар эмас, бутун жамоа манфаатига хизмат қилади. ННТлар ана шу мулоқотни ташкил этиш ва келишувлар бажарилишини жамоатчилик иштирокида кузатишда воситачи бўла олади.
Ҳуқуқий ёрдам соҳасида эса инсон тақдирига бевосита таъсир қилувчи муаммолар учрайди. БМТ Қочқинлар ишлари бўйича олий комиссарлигининг 2025 йил 10 январдаги материалида Қирғизистонда яшовчи Самирнинг воқеаси баён қилинган. Унинг туғилганлиги ҳақидаги қайд архив ва маълумотлар базасидан топилмагани сабабли шахсини тасдиқловчи ҳужжат расмийлаштиришда тўсиқ юзага келган. «Адилет» ҳуқуқий клиникаси кўмагида туғилганлик факти суд орқали тасдиқланган, кейин янги гувоҳнома ва Қирғизистон паспорти олинган. Натижада унинг расмий ишлаш, ўқиш ва тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятлари кенгайган.
Самирнинг ҳолати алоҳида мамлакатда кўрсатилган ҳуқуқий ёрдам намунасидир; уни бевосита трансчегаравий лойиҳа натижаси деб баҳолаш тўғри бўлмайди. Аммо бундай тажрибани бошқа давлатлар мутахассислари билан ўртоқлашиш аҳамиятли. Хусусан, 2016 йилда «Фарғона водийси чегарасиз юристлари» иштирокида Марказий Осиёда фуқаролиги бўлмаганлар масалалари бўйича ҳамкорлик тармоғи тузилган. Тармоқ расмий маълумотига кўра, у бешта мамлакатдаги ННТлар, илмий ва ахборот ташкилотларини бирлаштириб, ҳуқуқий хабардорлик, таълим ва тажриба алмашинувига кўмаклашади. Бунда ҳар бир ечим тегишли давлат қонунчилигига мослаштирилиши шарт.
Ушбу уч йўналиш - меҳнат миграцияси, сув таъминоти ва ҳуқуқий ёрдам - Барқарор ривожланиш мақсадлари билан ҳам узвий боғлиқ. Сувдан самарали фойдаланиш 6-мақсадга, мигрантлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва муносиб меҳнат шароитлари 8-мақсадга, ҳужжатлаштириш ва ҳуқуқий ёрдамдан фойдаланиш 16-мақсадга хизмат қилади. ННТларнинг давлатлар ўртасидаги ҳамкорлиги эса 17-мақсад - барқарор ривожланиш йўлидаги шерикликнинг амалий ифодасидир. Муҳими, бу боғлиқликни фақат мақсадлар номини санаш билан эмас, одамлар ҳаётидаги ўлчанадиган ўзгаришлар орқали кўрсатишдир.
Шу билан бирга, қўшма ташаббусларни барқарор давом эттириш осон эмас. Мамлакатларда ҳуқуқий тартиблар фарқ қилиши, маслаҳат материалларининг тез эскириши, малакали мутахассислар ва доимий маблағ етишмаслиги ҳамкорлик самарасини чеклаши мумкин. Қисқа муддатли грант тугагач, маслаҳат хизмати тўхтаб қолса ёки канални сақлаш учун масъуллар белгиланмаса, дастлабки натижа ҳам йўқолади. Шунинг учун ҳар бир лойиҳада вазифалар тақсимоти, маълумотни янгилаш тартиби, молиялаштириш манбалари ва натижани баҳолаш мезонлари аввалдан келишиб олиниши зарур.
Ўзбекистон учун амалий қадамлардан бири - Қозоғистондаги ҳамкор ННТлар билан меҳнат мигрантларига мўлжалланган қўшма маслаҳат механизмини синовдан ўтказишдир. Ўзбекистондаги ташкилот фуқаролар саволларини қабул қилиб, сафаргача зарур маълумотни тақдим этади; Қозоғистондаги ҳамкор эса амалдаги маҳаллий талаблар ва масъул идоралар ҳақидаги ахборотни мунтазам текширади. Мураккаб мурожаатлар ҳуқуқшуносларга ёки ваколатли органларга йўналтирилади. Фуқаронинг розилиги асосида кейинги алоқа йўлга қўйилиб, маслаҳатнинг амалий фойдаси аниқланади. Шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш бундай хизматнинг мажбурий шарти бўлиши керак.
Иккинчи йўналиш - сувга оид қўшма лойиҳаларда маҳаллий ННТлар, сувдан фойдаланувчилар ва масъул идоралар иштирокида очиқ муҳокама ҳамда жамоатчилик мониторингини кучайтириш. Лойиҳанинг натижаси фақат таъмирланган метрлар билан эмас, сув таъминотининг яхшиланиши, ундан фойдаланувчилар қамрови ва иншоотнинг кейинги ҳолати билан баҳоланиши мақсадга мувофиқ. Учинчи йўналиш – фуқаролиги бўлмаганлар ва ҳужжатлаштириш масалаларида ҳуқуқшунослар ўртасида амалий кейслар, иш услублари ва қонунчиликдаги ўзгаришлар бўйича мунтазам тажриба алмашинувини йўлга қўйиш.
Бу таклифларни молиялаштиришда мавжуд миллий механизмлардан фойдаланиш мумкин. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 26 августдаги ПФ–124-сон Фармони 7-бандига мувофиқ, фуқаролик жамияти институтлари долзарб муаммоларни ҳал этишга қаратилган ташаббусли лойиҳалар учун манфаатдор давлат органига давлат ижтимоий буюртмаси олиш бўйича таклиф киритиш ҳуқуқига эга. Бундай ташаббус ижобий баҳоланган тақдирда, Фармонда белгиланган шартлар асосида молиялаштириш масаласи кўриб чиқилиши мумкин. Албатта, чет эллик ҳамкорнинг вазифаси ва харажатлари алоҳида келишув ҳамда тегишли қонунчилик асосида ҳал этилиши лозим.
Минтақавий ННТлар ҳамкорлигининг ҳақиқий қиймати ўтказилган учрашувлар ёки тайёрланган ҳисоботлар сони билангина ўлчанмайди. Мигрант ўз ҳуқуқларини билса ва керакли хизматдан фойдалана олса, ҳужжатсиз қолган инсон қонуний мақомини тасдиқласа, таъмирланган сув иншооти эса аҳолига узоқ муддат хизмат қилса - бу ҳамкорликнинг аниқ самарасидир. Марказий Осиёнинг муштарак келажаги ҳам ана шундай, инсон манфаатига қаратилган кичик, аммо давомий натижалардан шаклланади.
Алишер Азизов,
«Барқарор ривожланиш маркази» ННТ бош мутахассиси